Podsumowanie

Ekonomiści neoklasyczni podkreślają znaczenie prawa rynków Saya, zgodnie z którym globalna podaż kreuje popyt na samą siebie. Z kolei ekonomiści identyfikujący się z poglądami głoszonymi przez Keynesa kładą nacisk na sformułowane przez niego prawo rynków, w myśl którego to popyt globalny determinuje wielkość podaży w gospodarce. Wielu ekonomistów głównego nurtu (reprezentujących ortodoksyjny nurt w makroekonomii) przyjmuje jednocześnie perspektywę keynesowską, podkreślającą znaczenie popytu globalnego, w krótkim okresie ograniczonym do kilku lat, i perspektywę neoklasyczną, kładącą nacisk na podaż globalną, w długim okresie (powyżej 5 lat).

Krótkookresowa krzywa podaży globalnej (SAS) pokazuje dodatnią zależność między poziomem cen a realnym PKB w krótkim okresie. Krzywa podaży ma nachylenie dodatnie, ponieważ gdy ceny produktów finalnych rosną, a ceny czynników wytwórczych się nie zmieniają, możliwość osiągania dodatkowych zysków zachęca przedsiębiorstwa do zwiększania produkcji. Krzywa podaży globalnej jest niemal całkowicie płaska dla stosunkowo niskich poziomów produkcji i prawie pionowa dla wysokiego realnego poziomu PKB. W długim okresie krzywa podaży globalnej (długookresowa krzywa podaży globalnej – LAS) jest linią pionową wykreślaną na poziomie produkcji potencjalnej, czyli wartości PKB, jaką gospodarka może wytworzyć przy pełnym wykorzystaniu czynników wytwórczych (pracy, kapitału rzeczowego, technologii) i danym otoczeniu instytucjonalnym.

Krzywa popytu globalnego (AD) pokazuje ujemną zależność pomiędzy poziomem cen w gospodarce i wielkością całkowitych wydatków, na które składają się konsumpcja, inwestycje, wydatki państwa na zakup dóbr i usług oraz eksport netto. Krzywa ma nachylenie ujemne ze względu na działanie trzech mechanizmów: (a) efektu majątkowego oznaczającego, że wyższy poziom cen prowadzi do zmniejszenia realnej wartości majątku, co obniża wielkość konsumpcji; (b) efektu stopy procentowej, z którego wynika, że wyższe ceny prowadzą do wzrostu popytu na pieniądz, co skutkuje wzrostem stóp procentowych i spadkiem wydatków inwestycyjnych oraz konsumpcji dóbr trwałego użytku; oraz (c) efektu cen w handlu zagranicznym polegającego na tym, że w wyniku wzrostu cen produkty wytwarzane w danym kraju stają się relatywnie droższe, co utrudnia eksport i ułatwia import.

Wykres z naszkicowanymi krzywymi popytu globalnego AD i podaży globalnej AS wskazuje, w jaki sposób oba parametry wzajemnie na siebie oddziałują. Punkt przecięcia krzywych AD i AS wyznacza poziom produkcji i cen w gospodarce w stanie równowagi. Przesunięcia krzywych popytu globalnego lub podaży globalnej prowadzą do zmian wielkości produkcji i poziomu cen w punkcie równowagi. Krzywa podaży globalnej przesuwa się w prawo (w dół) w wyniku wzrostu produktywności (wydajności) czynników wytwórczych. Wzrost cen kluczowych czynników wytwórczych przesuwa krzywą podaży globalnej w lewo (w górę), a spadek cen – w prawo. Jeśli krzywa AS przesuwa się w lewo, produkcja spada, bezrobocie i inflacja rosną, a gospodarka wchodzi w okres stagflacji. Jeśli krzywa AS przesuwa się w prawo, produkcja rośnie, a inflacja i bezrobocie maleją.

Krzywa popytu globalnego (AD) przesuwa się w prawo, gdy składniki popytu globalnego – konsumpcja (C), inwestycje (I), wydatki państwa na dobra i usługi (G) lub eksport netto (X - Z) – rosną. Z kolei ich spadek powoduje przesunięcie krzywej AD w lewo. Na wartość tych składników wpływ mają nastroje konsumentów i producentów, a także polityka państwa dotycząca np. wydatków budżetowych i podatków. Jeśli krzywa popytu globalnego przesuwa się w prawo, produkcja i poziom cen w równowadze rosną. Jeśli krzywa AD przesuwa się w lewo, produkcja i poziom cen w równowadze maleją. To, czy zmiana wielkości produkcji jest relatywnie silniejsza, czy słabsza od zmiany poziomu cen, zależy od położenia punktu przecięcia krzywych AD i AS.

Na pierwszy rzut oka model AD-AS przypomina mikroekonomiczny model popytu i podaży. W rzeczywistości jednak zmienne odłożone na osi poziomej i pionowej oraz czynniki determinujące kształt poszczególnych krzywych są w obu modelach odmienne. Długookresowy wzrost gospodarczy w modelu AD-AS możemy zilustrować stopniowym przesuwaniem się krzywej podaży globalnej w prawo. Jeśli pojawi się recesja, punkt przecięcia krzywych AD i AS znajdzie się znacznie poniżej poziomu potencjalnego PKB. Natomiast gdy gospodarka jest w fazie ekspansji, przecięcie krzywych AD i AS następuje w pobliżu poziomu potencjalnego PKB wyznaczonego linią LAS.

Bezrobocie przymusowe jest wysokie, jeśli równowaga w modelu AD-AS występuje przy produkcji znacznie niższej od poziomu potencjalnego. Niskie zaś jest wtedy, gdy stan równowagi w modelu AD-AS znajduje się blisko linii wyznaczającej potencjalne PKB. Naturalna stopa bezrobocia, określona przez sposób funkcjonowania (instytucje) rynku pracy, to wartość tego parametru odpowiadająca potencjalnemu PKB. Zmiany stanu równowagi w modelu AD-AS można wykorzystać do wskazania czynników determinujących wahania stopy inflacji (zmiany poziomu cen). Handel zagraniczny wpływa na równowagę w modelu AD-AS na kilka sposobów. Wzrost eksportu lub spadek importu przesuwa krzywą popytu globalnego (AD) w prawo. Zmiany cen kluczowych czynników produkcji pochodzących z importu, takich jak ropa naftowa, powodują zmiany w podaży globalnej (AS). Model AD-AS jest podstawowym narzędziem używanym w niniejszym podręczniku do wyjaśniania zagadnień z obszaru makroekonomii.

Krzywą SAS możemy podzielić na trzy obszary. Zgodnie z prawem rynków Keynesa popyt kreuje podaż, więc przesunięcie krzywej popytu globalnego spowoduje zmiany realnego PKB i poziomu zatrudnienia. Działanie prawa Keynesa możemy pokazać na poziomej części krzywej podaży globalnej, w tzw. obszarze keynesowskim. Znajduje się on po lewej stronie krzywej SAS, czyli w jej płaskiej części, więc zmiany popytu globalnego będą miały silny wpływ na wolumen produkcji, ale niewielki na poziom cen. Prawo rynków Say'a opiera się na założeniu, iż to podaż kreuje popyt na samą siebie. W takiej sytuacji zmiany popytu globalnego nie oddziałują na realny PKB i zatrudnienie, a jedynie na poziom cen. Działanie prawa Say'a możemy pokazać na pionowej części krzywej podaży globalnej, czyli w tzw. obszarze neoklasycznym. Leży on po prawej stronie krzywej SAS, w jej stromej – prawie pionowej – części, więc zmiany popytu globalnego będą miały silny wpływ na poziom cen, ale niewielki na wolumen produkcji. Obszar pośredni znajduje się pośrodku krzywej SAS, w jej rosnącej części, co oznacza, że wzrost popytu globalnego spowoduje zwiększenie produkcji i cen, podczas gdy spadek AD doprowadzi do zmniejszenia obu parametrów.