Podsumowanie

Na początku XIX w. zapoczątkowany został spektakularny proces długofalowego, stabilnego wzrostu gospodarczego, podczas którego wiodące gospodarki świata – głównie z Europy Zachodniej i Ameryki Północnej – zwiększały PKB per capita w średnim tempie ok. 2% rocznie. W ciągu ostatnich 70 lat państwa, takie jak Japonia, Korea Południowa i Chiny wykazały potencjał do nadrabiania tych zaległości. Rewolucja przemysłowa ułatwiła upowszechnienie zjawiska, które ekonomiści często określają mianem nowoczesnego wzrostu gospodarczego. W jej wyniku produktywność pracowników, jak również skala wymiany handlowej znacznie wzrosły, a tempo rozwoju instytucji rynkowych i metod zarządzania procesami gospodarczymi przyspieszyło.

Produktywność lub, inaczej mówiąc, wydajność to parametr, który mierzy wkład pracy jednego pracownika lub jednej przepracowanej godziny w wartość produkcji przedsiębiorstwa. Jego przybliżeniem jest wartość PKB na jednego pracownika lub PKB na godzinę. Na podstawie danych historycznych trudno jest przewidywać, jaki będzie wzrost produktywności w najbliższych latach, zwłaszcza że dynamika zmian tego parametru dość silnie się waha. Tempo wzrostu produktywności jest podstawowym wyznacznikiem tempa wzrostu gospodarczego i dochodów w długim okresie. W ciągu kolejnych dziesięcioleci nawet niewielkie na pierwszy rzut oka różnice w średniorocznej stopie wzrostu PKB przynoszą ogromną różnicę w wartości PKB na koniec analizowanego okresu. Zagregowana funkcja produkcji pokazuje, w jaki sposób nakłady w gospodarce, takie jak kapitał ludzki, kapitał fizyczny i finansowy oraz technologia, przekładają się na wartość produkcji mierzoną za pomocą PKB.

Procent składany i skumulowana stopa wzrostu gospodarczego wykazują taki sam schemat zmian jak dynamika produktywności gospodarki. Pozornie niewielkie różnice w średniorocznej stopie zmian każdego z tych parametrów mogą mieć olbrzymi wpływ na dochód w długim okresie.

W ciągu mijających dziesięcioleci pozornie niewielkie różnice w średniorocznym tempie wzrostu gospodarczego, wynoszące kilka punktów procentowych, prowadziły do ogromnych różnic w poziomie PKB per capita między krajami. Zjawisko intensyfikacji kapitału może odnosić się zarówno do wzrostu wartości kapitału rzeczowego, jak i ludzkiego przypadającego na jednego zatrudnionego. Intensyfikacja kapitału ludzkiego odbywa się w drodze pozyskiwania przez pracowników nowej wiedzy i umiejętności, jak również wydłużania przeciętnego okresu edukacji w społeczeństwie. Pojęcie technologii w znaczeniu makroekonomicznym odnosi się do zmian w sposobie produkcji i dystrybucji wytwarzanych towarów, co jest konsekwencją zarówno przełomowych odkryć naukowych, jak i drobnych wynalazków oraz relatywnie nieznacznych zmian w sposobie zarządzania i organizowania procesów produkcyjnych. Środowisko korzystne dla wzrostu wartości PKB per capita i produktywności pracy sprzyja zwiększaniu wartości i jakości kapitału ludzkiego, inwestycjom w kapitał fizyczny oraz zmianom technologicznym, dzięki funkcjonowaniu mechanizmów rynkowych chronionych, a niekiedy również korygowanych przez państwo.

Proces wyrównywania się poziomu PKB per capita w krajach o wysokich i niskich dochodach nazywamy konwergencją dochodową lub realną. Zjawisko konwergencji może wystąpić nawet wtedy, gdy zarówno kraje o wysokich, jak i niskich dochodach zwiększają inwestycje w kapitał rzeczowy i ludzki mniej więcej w tej samej skali. Dzieje się tak dlatego, że inwestycja w kapitał rzeczowy i ludzki w kraju o niskich dochodach (a więc również relatywnie niskiej wartości kapitału przypadającej na jednego pracownika) przynosi większy produkt krańcowy w porównaniu z analogicznym wydatkiem dokonanym w kraju o wysokim dochodzie (gdzie wartość kapitału rzeczowego i ludzkiego przypadająca na jednego zatrudnionego już jest wysoka). Przede wszystkim dzięki temu mechanizmowi gospodarki o niższych dochodach charakteryzują się wyższą dynamiką wzrostu PKB per capita. Aby utrzymać relatywnie wysokie tempo wzrostu gospodarczego, państwa o wysokich dochodach muszą z kolei nie tylko intensyfikować kapitał rzeczowy i ludzki, ale też dbać o to, aby inwestycje przekładały się na postęp technologiczny. W tym celu powołują one instytucje gospodarcze i polityczne, które mają zapewniać środowisko sprzyjające podtrzymywaniu lub wręcz intensyfikacji strumienia innowacji technologicznych. Wysokie tempo postępu technologicznego może stanowić przeciwwagę dla malejących korzyści krańcowych związanych z inwestycjami w kapitał ludzki i rzeczowy.