Przejdź do treściPrzejdź do informacji o dostępnościMenu skrótów klawiszowych
Logo OpenStax
Mikroekonomia – Podstawy

6.3 Koszty w krótkim okresie

Mikroekonomia – Podstawy6.3 Koszty w krótkim okresie

Menu
Spis treści
  1. Przedmowa
  2. 1 Wstęp do mikroekonomii
    1. Wprowadzenie do rozdziału
    2. 1.1 Czym jest ekonomia i dlaczego jest ona ważna?
    3. 1.2 Mikroekonomia i Makroekonomia
    4. 1.3 Jak ekonomiści wykorzystują teorie i modele do zrozumienia problemów ekonomicznych
    5. 1.4 Jak zorganizować gospodarkę: przegląd systemów gospodarczych
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Pytania sprawdzające
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
  3. 2 Wybory w świecie rzadkości zasobów
    1. Wprowadzenie do rozdziału
    2. 2.1 Jak ludzie dokonują wyborów w oparciu o ograniczenia budżetowe
    3. 2.2 Krzywa możliwości produkcyjnych i wybory społeczne
    4. 2.3 Konfrontacja z zastrzeżeniami do podejścia ekonomicznego
    5. Kluczowe pojęcia
    6. Podsumowanie
    7. Pytania sprawdzające
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Problemy
  4. 3 Popyt i podaż
    1. Wprowadzenie do rozdziału
    2. 3.1 Podaż, popyt i równowaga na rynku dóbr i usług
    3. 3.2 Pozacenowe determinanty popytu i podaży
    4. 3.3 Czteroetapowy proces zmiany ceny i ilości równowagi na rynku
    5. 3.4 Cena maksymalna i cena minimalna
    6. 3.5 Popyt, podaż i efektywność
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Pytania sprawdzające
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Problemy
  5. 4 Elastyczność
    1. Wprowadzenie do rozdziału
    2. 4.1 Elastyczność cenowa popytu i podaży
    3. 4.2 Skrajne przypadki elastyczności
    4. 4.3 Elastyczność a cena
    5. 4.4 Pozacenowe parametry elastyczności
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Pytania sprawdzające
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Problemy
  6. 5 Wybory konsumenta
    1. Wprowadzenie do rozdziału
    2. 5.1 Wybory konsumpcyjne
    3. 5.2 Jak zmiany dochodów wpływają na wybory konsumentów
    4. 5.3 Ekonomia behawioralna: inne podejście do wyborów konsumenckich
    5. Kluczowe pojęcia
    6. Podsumowanie
    7. Pytania sprawdzające
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Problemy
  7. 6 Teoria podaży, kosztów i struktur rynku
    1. Wprowadzenie do rozdziału
    2. 6.1 Koszty całkowite i księgowe, zysk księgowy i zysk ekonomiczny
    3. 6.2 Produkcja w krótkim okresie
    4. 6.3 Koszty w krótkim okresie
    5. 6.4 Produkcja w długim okresie
    6. 6.5 Koszty w długim okresie
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Pytania sprawdzające
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Problemy
  8. 7 Konkurencja doskonała
    1. Wprowadzenie do rozdziału
    2. 7.1 Specyfika konkurencji doskonałej jako struktury rynku
    3. 7.2 Jak przedsiębiorstwa doskonale konkurencyjne podejmują decyzje o produkcji
    4. 7.3 Decyzje o wejściu i wyjściu w długim okresie
    5. 7.4 Efektywność rynków doskonale konkurencyjnych
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Pytania sprawdzające
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Problemy
  9. 8 Monopol
    1. Wprowadzenie do rozdziału
    2. 8.1 Jak powstaje monopol: bariery wejścia
    3. 8.2 Jak maksymalizujący zyski monopol ustala produkcję i ceny
    4. Kluczowe pojęcia
    5. Podsumowanie
    6. Pytania sprawdzające
    7. Sprawdź wiedzę
    8. Ćwicz myślenie krytyczne
    9. Problemy
  10. 9 Konkurencja monopolistyczna i oligopol
    1. Wprowadzenie do rozdziału
    2. 9.1 Konkurencja monopolistyczna
    3. 9.2 Oligopol
    4. Kluczowe pojęcia
    5. Podsumowanie
    6. Pytania sprawdzające
    7. Sprawdź wiedzę
    8. Ćwicz myślenie krytyczne
    9. Problemy
  11. 10 Wprowadzenie do rynku czynników produkcji
    1. Wprowadzenie do rozdziału
    2. 10.1 Podaż i popyt na rynku pracy
    3. 10.2 Rynek pracy
    4. 10.3 Płace i zatrudnienie na niedoskonale konkurencyjnym rynku pracy
    5. 10.4 Dyskryminacja na rynku pracy
    6. 10.5 Popyt i podaż na rynku finansowym
    7. 10.6 System rynkowy jako efektywny mechanizm informacyjny
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Pytania sprawdzające
    11. Sprawdź wiedzę
    12. Ćwicz myślenie krytyczne
    13. Problemy
  12. 11 Zawodność rynku – państwo a biznes
    1. Wprowadzenie do rozdziału
    2. 11.1 Negatywne efekty zewnętrzne związane z problemem zanieczyszczenia środowiska
    3. 11.2 Publiczne sposoby rozwiązania problemu negatywnych efektów zewnętrznych
    4. 11.3 Prywatne sposoby rozwiązania problemu negatywnych efektów zewnętrznych
    5. 11.4 Dlaczego sektor prywatny nie inwestuje dostatecznych środków w innowacje
    6. 11.5 Dobra publiczne 
    7. 11.6 Fuzje przedsiębiorstw
    8. 11.7 Regulacje monopolu naturalnego
    9. 11.8 Problem niedoskonałej informacji i asymetrii informacji
    10. Kluczowe pojęcia
    11. Podsumowanie
    12. Pytania sprawdzające
    13. Sprawdź wiedzę
    14. Ćwicz myślenie krytyczne
    15. Problemy
  13. 12 Wpływ zmian klimatu na rozwój przedsiębiorstw
    1. Wprowadzenie do rozdziału
    2. 12.1 Zmiany klimatu i ich negatywne konsekwencje
    3. 12.2 Sposoby reakcji na zagrożenia związane z ryzykiem klimatycznym
    4. 12.3 Zrównoważony ład korporacyjny i ESG
    5. Kluczowe pojęcia
    6. Podsumowanie
    7. Pytania sprawdzające
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
  14. A Matematyka zastosowana w tym podręczniku
  15. B Krzywe obojętności
  16. C Wartość zaktualizowana
  17. Rozwiązania zadań
    1. Rozdział 1
    2. Rozdział 2
    3. Rozdział 3
    4. Rozdział 4
    5. Rozdział 5
    6. Rozdział 6
    7. Rozdział 7
    8. Rozdział 8
    9. Rozdział 9
    10. Rozdział 10
    11. Rozdział 11
    12. Rozdział 12
  18. Bibliografia
  19. Skorowidz nazwisk
  20. Skorowidz rzeczowy
  21. Skorowidz terminów obcojęzycznych

Cel dydaktyczny

Po przeczytaniu tego podrozdziału będziesz w stanie:

  • Zrozumieć zależność między wielkością produkcji a kosztami
  • Dopasować wynagrodzenie do każdego czynnika produkcji
  • Przeanalizować koszty w krótkim okresie, wykorzystując kategorie kosztów całkowitych, kosztów stałych, kosztów zmiennych, kosztu krańcowego i kosztu przeciętnego
  • Obliczyć zysk przeciętny
  • Wskazać znaczenie zmienności kosztów dla wartości zysku przedsiębiorstwa

W poprzednim podrozdziale wyjaśniliśmy już, że całkowite koszty zależą od wielkości nakładów, które przedsiębiorstwo wykorzystuje do wytworzenia konkretnego wolumenu swojej produkcji, oraz od kosztów tych nakładów. Funkcja produkcji przedsiębiorstwa wskazuje, jaki wolumen produkcji zostanie wytworzony przy danym poziomie nakładów. Na problem ten można jednak spojrzeć również z drugiej strony: ile i jakich nakładów potrzebuje przedsiębiorstwo, aby wyprodukować konkretną ilość produktów. Jest to pierwsza informacja, jakiej potrzebujemy, aby określić koszt całkowity. Przejdźmy teraz do drugiej, czyli do kosztu pozyskania konkretnych nakładów i czynników produkcji.

Z każdym czynnikiem produkcji (lub nakładem) związany jest konkretny rodzaj wynagrodzenia za jego wykorzystanie. Płatności za wykorzystanie czynników produkcji są kosztem z punktu widzenia przedsiębiorstwa. Z kolei dla właściciela każdego z czynników produkcji te płatności są jego dochodami. Opłaty za wykorzystane czynniki produkcji obejmują:

  • Ceny surowców. Należy jednak zaznaczyć, że w klasycznym ujęciu surowce (takie jak węgiel kamienny, ropa naftowa lub drewno) są elementem czynnika produkcji „ziemia”
  • Rentę gruntową lub czynsz za grunt albo budynki (czynnik produkcji „ziemia”)
  • Płace i wynagrodzenia za pracę
  • Odsetki (procenty) i dywidendy za wykorzystanie kapitału finansowego (kredyty i inwestycje kapitałowe)
  • Zysk za przedsiębiorczość (ang. profit for entrepreneurship). Zysk jest wartością rezydualną, która pozostaje po odjęciu od przychodów wszystkich kosztów poniesionych przez przedsiębiorstwo. Choć traktowanie zysku jako „kosztu” może wydawać się dziwne, to właśnie zysk jest wynagrodzeniem przedsiębiorcy za podjęcie ryzyka działalności gospodarczej.

Mamy teraz wszystkie informacje niezbędne do określenia kosztów działalności przedsiębiorstwa.

Funkcja kosztu to wyrażenie lub równanie matematyczne, które pokazuje koszt wytworzenia różnych wielkości produkcji.

Wielkość produkcji (Q)1234
Koszt32,50445290
Tabela 6.3 Funkcja kosztów dla produkcji gadżetów (wszystkie wartości w tej i kolejnych tabelach w zł)

Możemy zauważyć, że koszt wzrasta, gdy przedsiębiorstwo zwiększa wolumen produkcji. Jest to dość intuicyjne, ponieważ wytwarzanie większej liczby produktów wymaga większych nakładów, których pozyskanie kosztuje więcej.

Skąd pochodzą dane dotyczące kosztów? Wynikają one z funkcji produkcji przedsiębiorstwa i cen czynników produkcji. Znajdujące się powyżej omówienie kosztów związanych z konkretnymi czynnikami produkcji i nakładami w krótkim okresie bazuje na funkcji produkcji podobnej do tej, którą zastosowano w poprzednim podrozdziale w odniesieniu do ścinanych drzew – Tabela 6.5.

Pracownicy (L)1233,254,45,26789
Gadżety (Q)0,20,40,81233,53,83,954
Tabela 6.4

Możemy wykorzystać informacje z funkcji produkcji do określenia kosztów produkcji. Musimy jednak wiedzieć, ilu pracowników jest potrzebnych do wyprodukowania każdej liczby gadżetów. Jeśli zamienimy kolejność wierszy w tabeli, przekształcimy funkcję produkcji tak, aby pokazała L = f(Q).

Gadżety (Q)0,20,40,81233,53,83,954
Pracownicy (L)1233,254,45,26789
Tabela 6.5

Teraz skupimy się wyłącznie na rozmiarach produkcji wyrażonej w liczbach całkowitych, a więc eliminujemy z tabeli wartości ułamkowe. Załóżmy również, że każdy z pracowników, który produkuje gadżety, zarabia 10 zł za godzinę swojej pracy. Pomnożenie wiersza zawierającego dane o liczbie pracowników przez 10 zł (i eliminacja pustych pól) pozwoli nam oszacować koszt produkcji konkretnej liczby gadżetów.

Gadżety (Q)---123---4
Pracownicy (L)---3,254,45,2---9
Tabela 6.6
Gadżety (Q)1,002,003,004,00
Pracownicy (L)3,254,45,29
× godzinowa stawka płacy10101010
= Koszt32,5044,0052,0090,00
Tabela 6.7

To ta sama funkcja kosztów, od której zaczęliśmy! (Pokazana w Tabeli 6.3.)

Teraz, gdy mamy już ogólne pojęcie o źródłach kosztów i ich związku z wielkością produkcji, przejdźmy do szczegółów.

Koszty przeciętne i krańcowe

Koszt wytworzenia produkcji zależy od tego, ile pracy i kapitału fizycznego wykorzystuje przedsiębiorstwo. Lista kosztów związanych z produkcją samochodów będzie wyglądać zupełnie inaczej niż w przypadku produkcji oprogramowania komputerowego, strzyżenia włosów czy dostarczania posiłków typu fast food.

Możemy mierzyć koszty na różne sposoby, a każdy zapewnia nieco inną perspektywę. Czasem przedsiębiorstwa muszą spojrzeć na jednostkowy koszt produkcji, a nie tylko na koszt całkowity. Istnieją dwa sposoby mierzenia kosztów jednostkowych. Najbardziej intuicyjny sposób to koszt przeciętny, czyli średni koszt wyprodukowania jednego dobra dla danych rozmiarów produkcji. Koszt przeciętny (ang. average cost) definiujemy jako koszty całkowite podzielone przez liczbę wytworzonych produktów: AC = TC / QAC = TC / Q. Jeśli wyprodukowanie dwóch gadżetów kosztuje łącznie 44 zł, to koszt przeciętny jednego gadżetu wynosi 44 / 2 = 22 []44 / 2 = 22 []. Innym sposobem mierzenia kosztu w przeliczeniu na jednostkę jest koszt krańcowy (ang. marginal cost). Jeśli koszt przeciętny jest średnim kosztem na jednostkę wytworzonej produkcji, to koszt krańcowy jest kosztem wyprodukowania każdej dodatkowej jednostki produkcji. Bardziej formalnie, koszt krańcowy to koszt wytworzenia każdej kolejnej jednostki produkcji. Matematycznie koszt krańcowy to zmiana kosztu całkowitego podzielona przez zmianę wielkości produkcji: MC = Δ(TC) / ΔQMC = Δ(TC) / ΔQ. Jeśli koszt pierwszego gadżetu to 32,50 zł, a koszt dwóch gadżetów 44 zł, wówczas koszt krańcowy drugiego produktu wynosi 44 – 32,50 = 11,50 []44 – 32,50 = 11,50 [] . Poniżej znajduje się tabela z kosztami produkcji gadżetów rozbudowana o wartość kosztu przeciętnego i krańcowego.

Wielkość produkcji1234
Koszt całkowity32,5044,0052,0090,00
Koszt przeciętny32,5022,0017,0022,50
Koszt krańcowy32,5011,508,0038,00
Tabela 6.8 Rozszerzona funkcja kosztów produkcji gadżetów

Zauważ, że koszt krańcowy pierwszej jednostki produkcji jest zawsze taki sam jak koszt całkowity.

Koszty stałe i zmienne

Koszty całkowite (ang. total costs) możemy podzielić na koszty stałe i koszty zmienne. Koszty stałe (ang. fixed costs) to koszty stałych nakładów czynników produkcji (np. kapitału). Ponieważ nakłady stałe nie zmieniają się w krótkim okresie, koszty stałe to wydatki, które są niezależne od wielkości produkcji. Bez względu na to, czy produkujesz dużo, czy mało, koszty stałe są takie same. Jednym z przykładów kosztu stałego jest czynsz za fabrykę lub powierzchnię handlową. Po podpisaniu umowy najmu czynsz jest taki sam niezależnie od tego, ile wyprodukujesz; przynajmniej do czasu wygaśnięcia umowy. Koszty stałe związane są również z innymi nakładami i procesami produkcyjnymi: będą to np. koszty maszyn lub sprzętu do wytwarzania produktów, koszty badań i rozwoju nowych produktów, a nawet wydatki na reklamę popularyzującą markę. Wysokość kosztów stałych jest różna w różnych branżach, np. produkcja układów scalonych wykorzystywanych w komputerach wymaga budowy drogiej fabryki, ale lokalne przedsiębiorstwo zajmujące się przeprowadzkami i transportem może obejść się prawie bez kosztów stałych, jeśli będzie wynajmować ciężarówki tylko w te dni, w których prowadzi aktywną działalność.

Koszty zmienne (ang. variable cost) to koszty zmiennych nakładów czynników produkcji (np. pracy). Jedynym sposobem na zwiększenie lub zmniejszenie produkcji w krótkim okresie jest zwiększenie lub zmniejszenie tych nakładów. Dlatego koszty zmienne rosną lub maleją wraz ze zmianą wolumenu produkcji. Traktujemy pracę jako koszt zmienny, ponieważ wyprodukowanie większej ilości dóbr lub usług zazwyczaj wymaga większej liczby pracowników lub większej liczby godzin pracy. Koszty zmienne obejmują również koszt pozyskania surowców.

Koszty całkowite to suma kosztów stałych i zmiennych. Spójrzmy na inny przykład. Pomyślmy o zakładzie fryzjerskim działającym pod nazwą Strzyżenie Owiec, którego koszty całkowite zostały przedstawione na Ilustracji 6.8. Dane dotyczące produkcji i kosztów znajdują się w Tabeli 6.9. Koszty stałe prowadzenia salonu fryzjerskiego, łącznie z wynajęciem powierzchni i wyposażenia, wynoszą 160 zł dziennie. Koszty zmienne to koszty zatrudnienia fryzjerów, które w naszym przykładzie wynoszą 80 zł na fryzjera dziennie. Pierwsze dwie kolumny tabeli pokazują dzienną liczbę ostrzyżonych głów przy różnych poziomach zatrudnienia. Trzecia kolumna zawiera koszty stałe, które nie zmieniają się niezależnie od wielkości produkcji. Czwarta kolumna przedstawia koszty zmienne przy każdym z poziomów produkcji. Obliczamy je, mnożąc liczbę zatrudnionych pracowników przez ich płacę. Na przykład dwóch fryzjerów kosztuje: 2 × 80 = 160 []2 × 80 = 160 []. Zsumowanie kosztów stałych z trzeciej kolumny i kosztów zmiennych z czwartej kolumny daje łączne koszty w piątej kolumnie. Na przykład przy zatrudnieniu dwóch fryzjerów koszt całkowity wynosi: 160 + 160 = 320 []160 + 160 = 320 [].

PracaLiczba ostrzyżonych główKoszty stałeKoszty zmienneKoszty całkowite
11616080240
240160160320
360160240400
472160320480
580160400560
684160480640
782160560720
Tabela 6.9 Produkcja i koszty całkowite zakładu fryzjerskiego Strzyżenie Owiec (kwoty w zł)
Krzywa przedstawia zależność kosztu całkowitego od wielkości produkcji salonu fryzjerskiego Strzyżenie Owiec.
Ilustracja 6.7 Nawet wtedy, gdy przedsiębiorstwo nic nie produkuje, musi pokrywać koszty stałe w wysokości 160 zł. Rozpoczęcie produkcji oznacza pojawienie się kosztów zmiennych, a koszty całkowite są sumą tych dwóch składowych.

Przy zerowej produkcji koszty stałe wynoszą 160 zł. Wraz ze wzrostem jej wolumenu do kosztów stałych dodajemy koszty zmienne, a koszt całkowity jest sumą tych dwóch elementów. Ilustracja 6.7 przedstawia związek między wielkością produkcji a kosztem jej wytworzenia. Wartość kosztów stałych jest odłożona na osi pionowej, w punkcie jej przecięcia z krzywą kosztów całkowitych. Jak widać, koszty stałe występują również wtedy, gdy przedsiębiorstwo nic nie produkuje.

Na wykresie daje się zauważyć, że po rozpoczęciu produkcji koszty zmienne, a w konsekwencji również całkowite, rosną. Koszty zmienne mogą początkowo powiększać się w bardzo umiarkowanym tempie, ale w pewnym momencie zaczynają przyrastać coraz szybciej. Jest to spowodowane malejącą produktywnością krańcową – zależnością, którą omówiliśmy w poprzednim podrozdziale. Po zatrudnieniu pierwszego fryzjera pojawia się w ogóle jakikolwiek produkt, który definiujemy jako 16 ostrzyżonych głów. Tyle właśnie wynosi produkt krańcowy. Po zatrudnieniu kolejnego pracownika produkcja wzrasta z 16 do 40 ostrzyżonych głów, a zatem produkt krańcowy jest równy 24. Od tego momentu jednak produkt krańcowy maleje wraz z zatrudnianiem kolejnych pracowników. Gdy liczba fryzjerów wzrasta z dwóch do trzech, produkt krańcowy wynosi tylko 20, zaś gdy liczba zatrudnionych powiększa się z trzech do czterech, produkt krańcowy osiąga wartość jedynie 12.

Aby zrozumieć, dlaczego tak się dzieje, weź pod uwagę, że jednoosobowy zakład fryzjerski to bardzo pracochłonny biznes. Jeśli w zakładzie zatrudniony jest tylko jeden fryzjer, to musi on robić wszystko: przywitać się z wchodzącymi klientami, odbierać telefony, strzyc włosy, sprzątać i przyjmować należności. Zatrudnienie drugiego pracownika zmniejsza problemy związane z odrywaniem się od strzyżenia i czesania głów oraz pozwala na podział pracy i specjalizację. Rezultatem może być wzrost produktu krańcowego. Jednak zatrudnianie kolejnych fryzjerów powoduje, że korzyści z przyjęcia do pracy każdego nowego pracownika są mniejsze, ponieważ specjalizacja pracy może postępować tylko do pewnego momentu. Dodanie szóstego, siódmego lub ósmego fryzjera tylko po to, by witał ludzi przy drzwiach lub zamiatał podłogę, będzie miało mniejszy wpływ na wielkość produkcji niż zatrudnienie drugiego. I z tego właśnie powodu produkt krańcowy wcześniej czy później zaczyna maleć. W rezultacie koszty całkowite zaczynają rosnąć szybciej wraz ze wzrostem produkcji. W pewnym momencie może się wręcz okazać, że zatrudnienie kolejnego pracownika generuje ujemny produkt krańcowy (tak dzieje się z siódmym fryzjerem w naszym hipotetycznym zakładzie), gdy pracownicy zaczną obijać się łokciami, przeszkadzać sobie w pracy i wchodzić nawzajem w drogę.

Ten wzorzec malejącej produktywności krańcowej (ang. diminishing marginal productivity) występuje powszechnie w działalności produkcyjnej. Rozważ teraz problem nawadniania upraw. Areał wykorzystywanych pól jest stałym czynnikiem produkcji, podczas gdy koszt pozyskania wody stanowi kluczowy element kosztów zmiennych. Gdy rolnik zwiększa ilość wykorzystywanej wody, wzrasta wydajność jego produkcji. Jednak dodawanie coraz większej ilości wody powoduje mniejsze przyrosty zbiorów z hektara, aż w pewnym momencie wody jest tak dużo, że uprawy po prostu gniją. Malejąca produktywność krańcowa pojawia się, ponieważ przy stałych nakładach części czynników produkcji (w tym przykładzie ziemia) każda dodatkowa jednostka nakładu zmiennego (np. woda) w coraz mniejszym stopniu przekłada się na wzrost produkcji.

Przeciętny koszt całkowity, przeciętny koszt zmienny i koszt krańcowy

Podział kosztów całkowitych na stałe i zmienne może również stanowić podstawę do innych spostrzeżeń. Pierwsze pięć kolumn w Tabeli 6.10 wykorzystuje explicite dane z poprzedniej tabeli, ale ostatnie trzy kolumny prezentują przeciętny koszt całkowity, przeciętny koszt zmienny i koszt krańcowy. Te nowe kategorie analizują koszty w przeliczeniu na jednostkę (a nie w ujęciu całkowitym) i są pokazane na Ilustracji 6.8.

Wykres przedstawia koszt krańcowy jako krzywą rosnącą coraz szybciej wraz ze wzrostem produkcji, a przeciętny koszt zmienny i przeciętny koszt całkowity jako krzywe w kształcie litery U.
Ilustracja 6.8 Krzywe kosztów dla zakładu fryzjerskiego Strzyżenie Owiec Możemy również przedstawić informacje o kosztach całkowitych (zarówno stałych, jak i zmiennych) w przeliczeniu na jednostkę produkcji. Przeciętny krótkookresowy koszt całkowity (SATC) obliczamy, dzieląc całkowite koszty przez wielkość produkcji. Krzywa przeciętnego kosztu całkowitego ma zwykle kształt litery U. Przeciętny krótkookresowy koszt zmienny (SAVC) obliczamy, dzieląc całkowite koszty zmienne przez wielkość produkcji. Krzywa przeciętnego kosztu zmiennego leży poniżej krzywej przeciętnego kosztu całkowitego i zazwyczaj również ma kształt litery U. Koszt krańcowy w krótkim okresie (SMC) obliczamy, dzieląc przyrost kosztów całkowitych przez wzrost produkcji, który ten przyrost spowodował. Krzywa kosztu krańcowego początkowo nieznacznie maleje wraz ze wzrostem produkcji, aby później zacząć szybko (bardziej niż wykładniczo) rosnąć.
PracaLiczba ostrzyżonych główKoszty stałe (FC)Koszty zmienne (VC)Koszty całkowite (TC)Koszt krańcowy (MC)Przeciętny koszt całkowity (SATC)Przeciętny koszt zmienny (SAVC)
1161608024015,0015,005,00
2401601603203,338,004,00
3601602404004,006,674,00
4721603204806,676,674,44
58016040056010,007,005,00
68416048064020,007,625,71
Tabela 6.10 Różne rodzaje kosztów zakładu fryzjerskiego Strzyżenie Owiec (kwoty w zł)

Przeciętny koszt całkowity (ang. average total cost) – czasami nazywany po prostu kosztem przeciętnym – jest kosztem całkowitym podzielonym przez wielkość produkcji. Ponieważ całkowite koszty ostrzyżenia 40 głów wynoszą 320 zł, to przeciętny koszt całkowity jednego strzyżenia wynosi 320 / 40, czyli 8 [zł]. Krzywe kosztu przeciętnego zwykle mają kształt litery U, tak jak to widać na Ilustracji 6.8. Krzywa przeciętnego kosztu całkowitego zaczyna się stosunkowo wysoko, ponieważ przy niskich poziomach produkcji koszty całkowite są zdominowane przez koszty stałe. Matematycznie – mianownik jest tak mały, że przeciętny koszt całkowity jest duży. Następnie przeciętny koszt całkowity spada, ponieważ koszty stałe rozkładają się na coraz większą liczbę wytworzonych produktów. Jednak wraz z dalszym wzrostem produkcji koszt przeciętny zaczyna rosnąć. Wraz z malejącą produktywnością krańcową koszty zmienne zaczynają przyrastać szybciej niż wolumen produkcji, co zwiększa również przeciętny koszt całkowity.

Przeciętny koszt zmienny (ang. average variable cost) otrzymujemy, dzieląc koszty zmienne przez wielkość produkcji. Na przykład koszt zmienny ostrzyżenia 80 głów wynosi 400 zł, więc przeciętny koszt zmienny to 400 / 80, czyli 5 [zł] za strzyżenie. Należy zauważyć, że dla każdego poziomu produkcji krzywa przeciętnego kosztu zmiennego zawsze będzie leżeć poniżej krzywej przeciętnego kosztu całkowitego (Ilustracja 6.8). Po prostu przeciętny koszt całkowity uwzględnia również koszty stałe, zatem musi być większy niż przeciętny koszt zmienny. Stąd dla Q = 80 ostrzyżonych głów przeciętny koszt całkowity to 8 zł na strzyżenie, podczas gdy przeciętny koszt zmienny to tylko 5 zł na strzyżenie. Jednak wraz ze wzrostem produkcji koszty stałe stają się relatywnie mniej istotne (ponieważ nie rosną one wraz z powiększającym się wolumenem produkcji), więc przeciętny koszt zmienny zbliża się wartością do przeciętnego kosztu całkowitego.

Przeciętne koszty całkowity i zmienny mierzą koszt wytworzenia jednego produktu dla każdego wolumenu produkcji. Koszt krańcowy (ang. marginal cost) niesie ze sobą nieco inną informację. Koszt krańcowy to dodatkowy koszt wytworzenia jeszcze jednej jednostki produkcji. Nie jest to koszt jednostkowy wszystkich wyprodukowanych jednostek. Interesuje nas tylko koszt związany z produkcją następnej jednostki (lub kilku następnych). Koszt krańcowy obliczamy, dzieląc zmianę całkowitych kosztów przez zmianę wyprodukowanej liczby produktów. Na przykład, gdy liczba ostrzyżonych głów wzrośnie z 40 do 60, to całkowite koszty wzrosną o 400 – 320, czyli 80 [zł]. Zatem koszt krańcowy każdej z tych dodatkowych 20 jednostek produkcji wyniesie 80 / 20, czyli 4 [zł] na strzyżenie. Krzywa kosztów krańcowych jest na ogół nachylona w górę, ponieważ malejące korzyści krańcowe oznaczają, że wytworzenie dodatkowych jednostek produkcji jest coraz bardziej kosztowne. Na wykresie widzimy również niewielki zakres produkcji, w którym krzywa kosztu krańcowego opada. Nas jednak najbardziej interesuje punkt, w którym wykresy krzywych kosztu krańcowego i kosztu przeciętnego przecinają się. O znaczeniu tego punktu (tych rozmiarów produkcji) piszemy w poniższej Ramce Gdzie spotykają się koszty krańcowe i przeciętne?.

Poznaj szczegóły

Gdzie spotykają się koszty krańcowe i przeciętne?

Krzywa kosztu krańcowego przecina krzywą kosztu przeciętnego w punkcie jej minimum, który występuje przy ilości 72 i koszcie 6,60 zł, tak jak to widać na Ilustracji 6.8. Przecięcie tych krzywych dokładnie w tym miejscu wynika z ekonomicznego znaczenia kosztów krańcowych i przeciętnych. Jeśli krańcowy koszt produkcji jest niższy od przeciętnego kosztu wyprodukowania poprzednich jednostek, tak jak w przypadku punktów na lewo od punktu przecięcia SMC z SATC, wówczas wyprodukowanie jeszcze jednej dodatkowej jednostki zmniejszy ogólne koszty, a krzywa SATC będzie w dalszym ciągu opadać. I odwrotnie, jeśli krańcowy koszt wyprodukowania dodatkowej jednostki jest wyższy od przeciętnego kosztu produkcji wcześniejszych jednostek, jak to ma miejsce w przypadku punktów na prawo od punktu przecięcia SMC z SATC, wtedy wyprodukowanie krańcowej jednostki zwiększy ogólne koszty, zaś krzywa SATC będzie nachylona w górę. Punkt przejścia między miejscem, w którym SMC ściąga SATC w dół, a miejscem, w którym ciągnie go w górę, musi nastąpić w minimalnym punkcie krzywej SATC.

Koncepcja kosztu krańcowego „ciągnącego” przeciętny koszt w dół lub w górę może brzmieć abstrakcyjnie, ale pomyśl o własnych ocenach. Jeśli wynik z ostatniego (krańcowego) testu z ekonomii jest niższy niż średni wynik z poprzednich sprawdzianów, to ten krańcowy test obniża twoją średnią. Jeśli wynik z ostatniego testu jest wyższy niż średnia z poprzednich sprawdzianów, to krańcowy test podnosi twoją średnią. W ten sam sposób niskie koszty krańcowe produkcji najpierw obniżają koszty przeciętne, a następnie wyższe koszty krańcowe ciągną je w górę.

Konkretne wartości liczbowe reprezentujące całkowity koszt przeciętny, przeciętny koszt zmienny i koszt krańcowy zmieniają się, co oczywiste, w przypadku różnych przedsiębiorstw. Jednak ogólne wzorce zmienności tych krzywych oraz stojące za nimi relacje i intuicja ekonomiczna nie ulegną zmianie niezależnie od tego, czy rozważamy funkcjonowanie zakładu fryzjerskiego, produkcję zboża, czy też wytwarzanie gadżetów.

Lekcje płynące z alternatywnych metod mierzenia kosztów

Podział kosztów całkowitych na koszty stałe, krańcowe i przeciętne jest przydatny, ponieważ każda z tych alternatywnych miar pozwala spojrzeć na sposób funkcjonowania przedsiębiorstwa w nieco inny sposób.

Bez względu na wielkość produkcji utarg całkowity musi przekraczać koszty całkowite, jeśli przedsiębiorstwo ma osiągnąć zysk. Jednak, jak omówiliśmy to w Rozdziale 2 Wybory w świecie rzadkości zasobów, koszty stałe są często kosztami utopionymi (ang. sunk costs), których przedsiębiorstwo nie może odzyskać. Powinny być zatem ignorowane podczas podejmowania decyzji o tym, co można zrobić, aby poprawić sytuację przedsiębiorstwa. Można natomiast zmienić wartość kosztów zmiennych, dzięki czemu przedsiębiorstwo ma szansę stać się dochodowe. Jest to przecież jedyna kategoria kosztów, które mogą się zmieniać w krótkim okresie, w związku z czym to one właśnie rosną lub maleją wraz ze wzrostem lub spadkiem wolumenu produkcji.

Poznaj szczegóły

Dlaczego koszty całkowite i koszt przeciętny nie są przedstawione na tym samym wykresie?

Koszty całkowite, koszty stałe i koszty zmienne odzwierciedlają różne aspekty kształtowania się kosztów produkcji danego wolumenu. Mierzymy je w złotych (lub innych jednostkach pieniężnych). Natomiast koszt krańcowy, koszt przeciętny i przeciętny koszt zmienny są kosztami przeliczonymi na jednostkę produkcji. W poprzednim przykładzie mierzyliśmy je w złotych za ostrzyżoną głowę. Zatem umieszczanie wszystkich krzywych na tym samym wykresie nie miałoby sensu, ponieważ mierzymy je w różnych jednostkach (w złotych albo w złotych na jednostkę produkcji).

To tak, jakby oś pionowa mierzyła dwie różne rzeczy. Ponadto, ze względów praktycznych, gdyby krzywe kosztu krańcowego, kosztu przeciętnego i przeciętnego kosztu zmiennego znajdowały się na tym samym wykresie co krzywe kosztów całkowitych, stałych i zmiennych, wówczas te trzy pierwsze linie byłyby prawie płaskie (nie wykazywałaby zmienności). Korzystając z danych z poprzedniego przykładu, całkowity koszt wyprodukowania 40 ostrzyżonych głów wynosi 320 zł. Jednak koszt przeciętny to 320 / 40, czyli 8 [zł]. Jeśli na tym samym wykresie umieścisz zarówno krzywą kosztów całkowitych, jak i krzywą kosztu przeciętnego, to zmienność kosztu przeciętnego będzie prawie niewidoczna.

Koszt przeciętny informuje, czy przedsiębiorstwo może osiągać zyski przy danej cenie na rynku. Jeśli podzielimy zysk przez wielkość produkcji, otrzymamy zysk jednostkowy (ang. average profit), nazywany również marżą zysku. Rozszerzone równanie zysku ma postać:

zysk jednostkowy = zyskwielkość produkcji = przychód całkowity – koszt całkowitywielkość produkcji = przychód całkowitywielkość produkcji – koszt całkowitywielkość produkcji = przychód jednostkowy – koszt jednostkowyzysk jednostkowy = zyskwielkość produkcji = przychód całkowity – koszt całkowitywielkość produkcji = przychód całkowitywielkość produkcji – koszt całkowitywielkość produkcji = przychód jednostkowy – koszt jednostkowy

Jednak zauważ, że

przychód jednostkowy = cena × wielkość produkcjiwielkość produkcji = cenaprzychód jednostkowy = cena × wielkość produkcjiwielkość produkcji = cena

A zatem

zysk jednostkowy = cena – koszt jednostkowyzysk jednostkowy = cena – koszt jednostkowy

Tak właśnie definiujemy marżę zysku (ang. profit margin) przedsiębiorstwa. Z tej definicji wynika, że jeśli cena rynkowa jest wyższa od kosztu przeciętnego, to zysk przeciętny, a tym samym zysk całkowity, będzie dodatni. Jeśli cena rynkowa jest niższa od kosztu przeciętnego, wówczas zyski będą ujemne.

Możemy również porównać krańcowy koszt wytworzenia dodatkowej jednostki z krańcowym przychodem uzyskanym ze sprzedaży tej dodatkowej jednostki, aby pokazać, czy dodatkowa jednostka zwiększa całkowity zysk, czy nie. Tak więc koszt krańcowy pomaga producentom zrozumieć, w jaki sposób zwiększenie lub zmniejszenie produkcji wpłynie na ich zyski.

Zróżnicowanie kosztów

Struktura kosztów jest różna w różnych gałęziach gospodarki, a nawet w różnych przedsiębiorstwach działających w tej samej branży. Niektóre firmy mają wysokie koszty stałe, ale niskie koszty krańcowe. Rozważmy przykład operatora prywatnego odcinka autostrady (lub innego elementu infrastruktury: mostu, tunelu itd.). Koszty zbudowania odcinka autostrady, postawienia infrastruktury służącej do poboru opłat i ewentualnie wynagrodzenia personelu pracującego w punktach poboru opłat mają charakter stały. Nie zależą od tego, ile samochodów przejedzie płatnym odcinkiem drogi (co jest substytutem wielkości produkcji). Gdy autostrada zostanie oddana do użytku, może zapewnić wysokie przychody (z opłat wnoszonych przez kierowców) przy bardzo niskich kosztach zmiennych. W takim przypadku krzywa kosztów całkowitych może zaczynać się na wysokim poziomie ze względu na wysokie koszty stałe, ale potem może być dość płaska, aż do znacznych wielkości produkcji, co odzwierciedla niskie koszty zmienne eksploatacji. Jednak jeżeli ten odcinek stanie się popularny, duża liczba podróżnych będzie powodować korki, co będzie oczywiście wymagało rozbudowy zarówno punktów poboru opłat, jak i samej drogi.

W przypadku innych przedsiębiorstw koszty stałe mogą być stosunkowo niskie. Weźmy jako przykład firmy, które zajmują się utrzymaniem czystości chodników i terenów zielonych. Jeśli chodzi o koszty stałe, to potrzebują one niewiele więcej niż samochód do transportu pracowników oraz kilka sztuk grabi i łopat. W jeszcze innych przedsiębiorstwach wartość produktu krańcowego może bardzo gwałtownie maleć. Jeśli zakład produkcyjny próbowałby działać 24 godziny na dobę przez siedem dni w tygodniu, to niewiele czasu pozostawałoby na rutynową konserwację sprzętu. Koszty krańcowe mogłyby drastycznie wzrosnąć, gdyby przedsiębiorstwo musiało naprawić lub wymienić zużyty sprzęt.

Każde przedsiębiorstwo może stosunkowo łatwo zorientować się, jaki jest wpływ strony kosztowej na jego wynik finansowy, dzieląc swoje całkowite koszty na koszty stałe i zmienne, a następnie obliczając przeciętny koszt całkowity, przeciętny koszt zmienny i koszt krańcowy. Jednak podjęcie ostatecznej decyzji o wielkości produkcji maksymalizującej zysk i cenie rynkowej będzie wymagało połączenia informacji dotyczącej kosztów z analizą sprzedaży i przychodów. To z kolei wymaga przyjrzenia się strukturze rynku w branży, w której działa przedsiębiorstwo. Zanim w kolejnych rozdziałach przejdziemy do analizy struktur rynku, przeanalizujemy zmienność i rodzaje kosztów, jakie ponosi przedsiębiorstwo w perspektywie długoterminowej.

Do you know how you learn best?
Kinetic by OpenStax offers access to innovative study tools designed to help you maximize your learning potential.
Cytowanie i udostępnianie

Chcesz zacytować, udostępnić albo zmodyfikować treść tej książki? Została ona wydana na licencji Uznanie autorstwa (CC BY) , która wymaga od Ciebie uznania autorstwa OpenStax.

Cytowanie i udostępnienia
  • Jeśli rozpowszechniasz tę książkę w formie drukowanej, umieść na każdej jej kartce informację:
    Treści dostępne za darmo na https://openstax.org/books/mikroekonomia-podstawy/pages/1-wprowadzenie-do-rozdzialu
  • Jeśli rozpowszechniasz całą książkę lub jej fragment w formacie cyfrowym, na każdym widoku strony umieść informację:
    Treści dostępne za darmo na https://openstax.org/books/mikroekonomia-podstawy/pages/1-wprowadzenie-do-rozdzialu
Cytowanie

© 12 wrz 2022 OpenStax. Treść książki została wytworzona przez OpenStax na licencji Uznanie autorstwa (CC BY) . Nazwa OpenStax, logo OpenStax, okładki OpenStax, nazwa OpenStax CNX oraz OpenStax CNX logo nie podlegają licencji Creative Commons i wykorzystanie ich jest dozwolone wyłącznie na mocy uprzedniego pisemnego upoważnienia przez Rice University.