Przejdź do treściPrzejdź do informacji o dostępności
OpenStax Logo
Psychologia

Kluczowe pojęcia

PsychologiaKluczowe pojęcia
  1. Przedmowa
  2. 1. Wstęp do psychologii
    1. Wprowadzenie
    2. 1.1 Czym jest psychologia
    3. 1.2 Historia psychologii
    4. 1.3 Psychologia współczesna
    5. 1.4 Kariera zawodowa psychologa
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  3. 2. Prowadzenie badań
    1. Wprowadzenie
    2. 2.1 Dlaczego badania są ważne?
    3. 2.2 Metody badawcze
    4. 2.3 Analiza wyników
    5. 2.4 Etyka
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  4. 3. Biopsychologia
    1. Wprowadzenie
    2. 3.1 Genetyka człowieka
    3. 3.2 Komórki układu nerwowego
    4. 3.3 Składowe układu nerwowego
    5. 3.4 Mózg i rdzeń kręgowy
    6. 3.5 Układ hormonalny
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Rozwijaj się
  5. 4. Stany świadomości
    1. Wprowadzenie
    2. 4.1 Czym jest świadomość?
    3. 4.2 Rola snu
    4. 4.3 Fazy snu
    5. 4.4 Zaburzenia snu
    6. 4.5 Używanie substancji psychoaktywnych
    7. 4.6 Inne stany świadomości
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Rozwijaj się
  6. 5. Wrażenia zmysłowe i spostrzeganie
    1. Wprowadzenie
    2. 5.1 Czym różnią się wrażenia zmysłowe i spostrzeganie
    3. 5.2 Fale i długości fal
    4. 5.3 Wzrok
    5. 5.4 Słuch
    6. 5.5 Inne zmysły
    7. 5.6 Zasady postrzegania w psychologii Gestalt
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Rozwijaj się
  7. 6. Uczenie się
    1. Wprowadzenie
    2. 6.1 Na czym polega proces uczenia się?
    3. 6.2 Warunkowanie klasyczne
    4. 6.3 Warunkowanie sprawcze
    5. 6.4 Uczenie się przez obserwację (modelowanie)
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  8. 7. Myślenie i inteligencja
    1. Wprowadzenie
    2. 7.1 Czym jest poznanie?
    3. 7.2 Język
    4. 7.3 Rozwiązywanie problemów
    5. 7.4 Czym jest inteligencja i twórczość?
    6. 7.5 Pomiar inteligencji
    7. 7.6 Źródła inteligencji
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Rozwijaj się
  9. 8. Pamięć
    1. Wprowadzenie
    2. 8.1 Jak działa pamięć
    3. 8.2 Obszary mózgu zaangażowane w procesy pamięciowe
    4. 8.3 Kłopoty z pamięcią
    5. 8.4 Sposoby na poprawę pamięci
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  10. 9. Psychologia rozwojowa
    1. Wprowadzenie
    2. 9.1 Co to jest psychologia rozwojowa?
    3. 9.2 Teorie psychologii rozwojowej
    4. 9.3 Stadia rozwoju
    5. 9.4 Kres życia
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  11. 10. Emocje i motywacje
    1. Wprowadzenie
    2. 10.1 Emocje
    3. 10.2 Biologia emocji
    4. 10.3 Motywacja
    5. 10.4 Sfera seksualna
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  12. 11. Osobowość
    1. Wprowadzenie
    2. 11.1 Czym jest osobowość?
    3. 11.2 Freud i perspektywa psychodynamiczna
    4. 11.3 Neofreudyści: Adler, Erikson, Jung i Horney
    5. 11.4 Podejście poznawcze
    6. 11.5 Podejścia humanistyczne
    7. 11.6 Teorie cech
    8. 11.7 Socjobiologiczna koncepcja osobowości
    9. 11.8 Kulturowe uwarunkowania osobowości
    10. 11.9 Temperament
    11. 11.10 Ocena osobowości
    12. Kluczowe pojęcia
    13. Podsumowanie
    14. Sprawdź wiedzę
    15. Ćwicz myślenie krytyczne
    16. Rozwijaj się
  13. 12. Psychologia społeczna
    1. Wprowadzenie
    2. 12.1 Czym zajmuje się psychologia społeczna?
    3. 12.2 Atrybucje
    4. 12.3 Role i normy społeczne
    5. 12.4 Postawy i ich zmiana
    6. 12.5 Konformizm, zgodność, posłuszeństwo
    7. 12.6 Uprzedzenia i dyskryminacja
    8. 12.7 Agresja
    9. 12.8 Zachowania pomocne
    10. 12.9 Tworzenie relacji
    11. Kluczowe pojęcia
    12. Podsumowanie
    13. Sprawdź wiedzę
    14. Ćwicz myślenie krytyczne
    15. Rozwijaj się
  14. 13. Psychologia pracy i organizacji
    1. Wprowadzenie
    2. 13.1 Dopasowanie człowiek–organizacja
    3. 13.2 Postawy wobec organizacji i relacje w pracy
    4. 13.3 Stres w pracy
    5. 13.4 Motywacja do pracy
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  15. 14. Stres
    1. Wprowadzenie
    2. 14.1 Czym jest stres?
    3. 14.2 Stresory
    4. 14.3 Stres a choroby
    5. 14.4 Kontrolowanie stresu
    6. 14.5 Dążenie do szczęścia
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Rozwijaj się
  16. 15. Zaburzenia psychiczne
    1. Wprowadzenie
    2. 15.1 Czym są zaburzenia psychiczne?
    3. 15.2 Diagnostyka i klasyfikacja zaburzeń psychicznych
    4. 15.3 Poglądy na przyczyny zaburzeń psychicznych
    5. 15.4 Zaburzenia lękowe
    6. 15.5 Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne i pokrewne
    7. 15.6 Zespół stresu pourazowego
    8. 15.7 Zaburzenia nastroju
    9. 15.8 Schizofrenia
    10. 15.9 Zaburzenia dysocjacyjne
    11. 15.10 Zaburzenia występujące u dzieci
    12. 15.11 Zaburzenia osobowości
    13. Kluczowe pojęcia
    14. Podsumowanie
    15. Sprawdź wiedzę
    16. Ćwicz myślenie krytyczne
    17. Rozwijaj się
  17. 16. Terapia i leczenie
    1. Wprowadzenie
    2. 16.1 Terapia zaburzeń psychicznych teraz i kiedyś
    3. 16.2 Techniki terapeutyczne
    4. 16.3 Sposoby leczenia
    5. 16.4 Uzależnienia i zaburzenia związane z zażywaniem środków odurzających
    6. 16.5 Wykorzystanie paradygmatu społeczno-kulturowego w terapii
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Rozwijaj się
  18. Bibliografia
  19. Skorowidz nazwisk
  20. Skorowidz rzeczowy
  21. Skorowidz terminów obcojęzycznych
asymilacja (ang. assimilation)

zmiana schematu poznawczego poprzez dodanie informacji podobnych do tych, które osoba już zna, tzn. dodanie informacji do istniejącego schematu poznawczego

adrenarche (ang. adrenarche)

dojrzewanie nadnerczy; zwiększone wydzielanie androgenów kory nadnerczy w okresie poprzedzającym dojrzewanie

autorytarny styl wychowania (ang. authoritarian style)

rodzice kładą nacisk na podporządkowanie, posłuszeństwo i przestrzeganie zasad; często ich postawy są usztywnione i nie okazują dziecku zbyt wiele czułości

autorytarny styl wychowania (ang. authoritarian style)

rodzice mają racjonalne wymagania i wyznaczają spójne ograniczenia; wykazują się ciepłem i zaangażowaniem uczuciowym; słuchają opinii dziecka

bezpieczny wzorzec przywiązania (ang. secure attachment)

opiekun stanowi dla dziecka bezpieczną bazę, dzięki której może ono prowadzić eksplorację otoczenia i otrzymywać pomoc w trudnej sytuacji

bezpieczna baza (ang. secure base)

obecność rodzica, która daje niemowlęciu/małemu dziecku poczucie bezpieczeństwa w czasie, gdy ono eksploruje otoczenie

akomodacja (ang. accommodation)

zmiana schematu poznawczego przez dostosowanie schematów w celu wprowadzenia nowych informacji, różnych od dotychczasowych doświadczeń; następuje tworzenie nowych schematów poznawczych

dorastanie, wiek młodzieńczy, adolescencja (ang. adolescence)

okres rozwoju rozpoczynający się z pokwitaniem i kończący się we wczesnej dorosłości

drugorzędowe cechy płciowe (ang. secondary sexual characteristics)

fizyczne objawy dojrzewania płciowego, zmiany cielesne (sylwetki i głosu)

egocentryzm (ang. egocentrism)

trudność w przyjęciu punktu widzenia innych osób; występuje u dzieci w przedoperacyjnym stadium rozwoju

etapy rozwoju moralnego (ang. stages of moral reasoning)

koncepcja zaproponowana przez Kohlberga; według niej ludzie przechodzą przez trzy etapy rozwoju moralnego: moralność przedkonwencjonalną, konwencjonalną i postkonwencjonalną

empatia kognitywna (empatia poznawcza) (ang. cognivite empathy)

zdolność do spojrzenia na problem z perspektywy innych ludzi i do przejmowania się ich losem

embrion, zarodek (ang. embryo)

wielokomórkowy organizm we wczesnych stadiach rozwoju prenatalnego

gonadarche (ang. gonadarche)

dojrzewanie gruczołów płciowych

hospicjum (ang. hospice)

miejsce opieki nad osobami nieuleczalnie chorymi; pozwala na godną śmierć; zapewnia leczenie przeciwbólowe w komfortowym otoczeniu, zwykle poza szpitalem

kamienie milowe w rozwoju dziecka (ang. developmental milestones)

umiejętności charakterystyczne dla danego okresu w rozwoju

lękowo-unikający wzorzec przywiązania (ang. avoidant attachment)

charakteryzuje się brakiem reakcji dziecka na działania rodzica; rodzic nie jest dla dziecka bezpieczną bazą; jeśli rodzic odchodzi, dziecko nie wykazuje niepokoju; po powrocie rodzica długo nie okazuje pozytywnej reakcji

łożysko (ang. placenta)

narząd łączący macicę z rozwijającym się płodem; zapewnia tlen oraz substancje odżywcze niezbędne wzrastającemu w macicy dziecku

motoryka mała (ang. fine motor skills)

sprawność ruchowa rąk w zakresie koordynowania czynności wymagających precyzji, z wykorzystaniem koordynacji oko-ręka (np. chwytanie zabawki)

motoryka duża (ang. gross motor skills)

sprawność fizyczna całego ciała wykorzystywana podczas poruszania się (np. utrzymywanie równowagi)

menarche (ang. menarche)

pierwsza miesiączka; zwykle występuje ok. 12.–13. roku życia

mitoza (ang. mitose)

proces podziału komórki

motoryka (ang. motor skills)

zdolność poruszania się i manipulowania przedmiotami

natura (ang. nature)

geny i biologia

lękowo-ambiwalentny (lękowo-oporny) wzorzec przywiązania (ang. resistant attachment)

dziecko z jednej strony stale upewnia się o obecności rodzica i gwałtownie protestuje w przypadku możliwości rozstania, z drugiej – okazuje gniew i opór, gdy rodzic próbuje wejść z nim w interakcję

niezaangażowany styl wychowania (ang. univolved style)

rodzice są obojętni i niezaangażowani, czasem określa się ich jako zaniedbujących; nie spełniają potrzeb dziecka i mają wobec niego stosunkowo niewiele wymagań

nie reanimować (ang. do not resuscitate (DNR))

dokument o mocy prawnej poświadczający, że osoba, której dotyczy, nie chce być reanimowana ani poddawana zabiegom resuscytacyjnym, jeśli jej serce przestanie bić

odwracalność (ang. reversibility)

zasada, w myśl której przedmioty mogą ulegać zmianom, a potem wrócić do pierwotnego kształtu lub stanu (np. przekłutą piłkę można skleić i znów napompować)

okres wrażliwy (okres krytyczny) (ang. sensitive/critical period)

okres w rozwoju prenatalnym, w którym rozwijają się określone narządy i układy

odruchy wrodzone (ang. newborn refelexes)

reakcje odruchowe noworodka, które pojawiają się w odpowiedzi na określony rodzaj bodźca; zanikają w pierwszej połowie pierwszego roku życia, np. odruch toniczno-szyjny, odruch ssania, odruch chwytania

opieka prenatalna (ang. prenatal care)

opieka medyczna nad kobietą w ciąży, w czasie której monitoruje się zdrowie jej i płodu

oświadczenie woli (ang. advance directive)

mający moc prawną pisemny dokument szczegółowo określający, jak osoba, której dotyczy, chce być w przyszłości leczona (patrz: „testament życia/oświadczenie pro futuro”)

podejście normatywne (ang. normative approach)

badanie rozwoju z wykorzystaniem norm lub przeciętnego wieku, w którym większość dzieci osiąga określone etapy rozwoju (kamienie milowe)

przywiązanie (ang. attachment)

długotrwały związek lub więź z innymi osobami

poczęcie (ang. conception)

moment, gdy plemnik zapładnia komórkę jajową, efektem zapłodnienia jest zygota

permisywny styl wychowania (ang. permissive style)

rodzice stawiają dziecku niewiele wymagań; rzadko są konsekwentni; okazują dziecku troskę i miłość, są bardziej przyjaciółmi niż rodzicami

pierwszorzędowe cechy płciowe (ang. primary sexual characteristics)

gonady: jajniki u kobiet, jądra u mężczyzn.

pełnomocnictwo ds. opieki zdrowotnej (ang. health care proxy)

dokument ustanawiający określoną osobę władną podejmować decyzje medyczne w imieniu pacjenta, jeśli ten nie będzie w stanie robić tego samodzielnie

rozwój poznawczy (ang. cognitive development)

dziedzina psychologii rozwojowej zajmująca się uczeniem się, uwagą, pamięcią, językiem, myśleniem, wnioskowaniem i kreatywnością

rozwój ciągły (ang. continuous development)

pogląd, zgodnie z którym rozwój jest procesem kumulacyjnym: stopniowym doskonaleniem posiadanych umiejętności

rozwój skokowy (ang. discontinuous development)

pogląd, zgodnie z którym rozwój przebiega określonymi etapami zachodzącymi w określonym wieku

rozwój fizyczny (ang. physical development)

zmiany zachodzące w ciele i mózgu, włącznie z rozwojem zmysłów i motoryki

rozwój psychospołeczny (ang. psychosocial development)

rozwój sfery emocji, osobowości i relacji społecznych człowieka

rozwój psychoseksualny (ang. psychosexual development)

zaproponowany przez Freuda proces, w którym zaspokajanie popędów skupia się na różnych strefach erogennych w miarę jak człowiek przechodzi przez kolejne z pięciu faz życia

rozwój psychospołeczny (ang. psychosocial development)

zaproponowany przez Eriksona proces, w którym ludzie uczą się spełniać oczekiwania społeczne w miarę jak przechodzą kolejno przez osiem etapów życia, od niemowlęctwa do dorosłości

stadium operacji konkretnych (ang. concrete operational stage)

trzecie stadium w koncepcji rozwoju intelektualnego Piageta; trwa mniej więcej od 7. do 11. roku życia; dzieci potrafią myśleć logicznie o rzeczywistych (konkretnych) zdarzeniach, potrafią posługiwać się operacjami umysłowymi (np. odwracalność)

stadium operacji formalnych (ang. formal operational stage)

czwarte stadium w koncepcji rozwoju intelektualnego Piageta; rozpoczyna się ok. 11. roku życia; dzieci potrafią myśleć abstrakcyjnie i rozważać hipotetyczne sytuacje

stałość reprezentacji obiektu (ang. object permanence)

świadomość, że nawet jeśli coś znika z pola widzenia, to nadal istnieje

stadium przedoperacyjne (ang. preoperational stage)

drugie stadium w koncepcji rozwoju intelektualnego Piageta; od 2. do 7. roku życia dzieci uczą się używać symboli i języka, ale nie prowadzą operacji myślowych i często myślą nielogicznie

schemat poznawczy (ang. scheme)

(konstrukt – model myślowy), pojęcie używane, by pomagać w kategoryzowaniu i interpretowaniu informacji

stadium sensoryczno-motoryczne (ang. sensorimotor stage)

pierwsze stadium w koncepcji rozwoju intelektualnego Piageta (od narodzin do ukończenia dwóch lat); dziecko poznaje świat za pośrednictwem zmysłów i aktywności motorycznej

spermarche (ang. spermarche)

pierwszy męski wytrysk (polucja), występuje ok. 13.-14. roku życia

teoria selektywności socjoemocjonalnej (ang. socioemotional selectivity theory)

teoria, według której z wiekiem mamy coraz mniej przyjaciół i społecznego wsparcia, ale więzi, które pozostają, są równie silne, jeśli nie silniejsze niż w młodszym wieku

temperament (ang. temperament)

wrodzone cechy mające wpływ na to, jak myślimy, zachowujemy się i reagujemy na bodźce ze środowiska

teratogen (ang. teratogen)

biologiczny, chemiczny lub fizyczny czynnik środowiskowy uszkadzający zarodek lub płód

testament życia, oświadczenie pro futuro (ang. living will)

dokument w formie pisemnej szczegółowo określający działania medyczne, jakich życzy sobie sporządzająca go osoba; może uwzględniać pełnomocnictwo dotyczące opieki zdrowotnej

wczesna dorosłość (wchodzenie w dorosłość) (ang. emerging adulthood)

niedawno zdefiniowany okres życia trwający od 18. do ok. 25. roku życia; okres przejściowy, w którym poszukiwanie tożsamości przejawia się rozpoczynaniem pracy zawodowej, budowaniem niezależności finansowej, wchodzeniem w relacje intymne

zasada zachowania stałości (ang. conservation)

idea, że nawet po zmianie wyglądu jakiejś rzeczy nadal posiada ona ten sam rozmiar, objętość czy też liczbę tak długo, jak niczego nie dodajemy ani nie usuwamy

zdezorganizowany wzorzec przywiązania (ang. disorganized attachment)

w konfrontacji z rodzicem dziecko zachowuje się niespójnie; ten styl przywiązania widuje się najczęściej u dzieci doświadczających przemocy

zygota (ang. zygote)

efekt połączenia plemnika i komórki jajowej w trakcie zapłodnienia; zygota jest pojedynczą komórką, jednak szybko zaczyna się dzielić, tworząc w kolejnych etapach zarodek i łożysko

Cytowanie i udostępnianie

Chcesz zacytować, udostępnić albo zmodyfikować treść tej książki? Została ona wydana na licencji, Creative Commons Attribution License 4.0 która wymaga od Ciebie uznania autorstwa OpenStax.

Cytowanie i udostępnienia
  • Jeśli rozpowszechniasz tę książkę w formie drukowanej, umieść na każdej jej kartce informację:
    Treści dostępne za darmo na https://openstax.org/books/psychologia-polska/pages/1-wprowadzenie
  • Jeśli rozpowszechniasz całą książkę lub jej fragment w formacie cyfrowym, na każdym widoku strony umieść informację:
    Treści dostępne za darmo nahttps://openstax.org/books/psychologia-polska/pages/1-wprowadzenie
Cytowanie

© 19 lip 2021 OpenStax. Treść książki została wytworzona przez OpenStax na licencji Creative Commons Attribution License 4.0. Nazwa OpenStax, logo OpenStax, okładki OpenStax, nazwa OpenStax CNX oraz OpenStax CNX logo nie podlegają licencji Creative Commons i wykorzystanie ich jest dozwolone wyłącznie na mocy uprzedniego pisemnego upoważnienia przez Rice University.