Przejdź do treściPrzejdź do informacji o dostępności
OpenStax Logo
Psychologia

9.1 Co to jest psychologia rozwojowa?

Psychologia9.1 Co to jest psychologia rozwojowa?
  1. Przedmowa
  2. 1. Wstęp do psychologii
    1. Wprowadzenie
    2. 1.1 Czym jest psychologia
    3. 1.2 Historia psychologii
    4. 1.3 Psychologia współczesna
    5. 1.4 Kariera zawodowa psychologa
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  3. 2. Prowadzenie badań
    1. Wprowadzenie
    2. 2.1 Dlaczego badania są ważne?
    3. 2.2 Metody badawcze
    4. 2.3 Analiza wyników
    5. 2.4 Etyka
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  4. 3. Biopsychologia
    1. Wprowadzenie
    2. 3.1 Genetyka człowieka
    3. 3.2 Komórki układu nerwowego
    4. 3.3 Składowe układu nerwowego
    5. 3.4 Mózg i rdzeń kręgowy
    6. 3.5 Układ hormonalny
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Rozwijaj się
  5. 4. Stany świadomości
    1. Wprowadzenie
    2. 4.1 Czym jest świadomość?
    3. 4.2 Rola snu
    4. 4.3 Fazy snu
    5. 4.4 Zaburzenia snu
    6. 4.5 Używanie substancji psychoaktywnych
    7. 4.6 Inne stany świadomości
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Rozwijaj się
  6. 5. Wrażenia zmysłowe i spostrzeganie
    1. Wprowadzenie
    2. 5.1 Czym różnią się wrażenia zmysłowe i spostrzeganie
    3. 5.2 Fale i długości fal
    4. 5.3 Wzrok
    5. 5.4 Słuch
    6. 5.5 Inne zmysły
    7. 5.6 Zasady postrzegania w psychologii Gestalt
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Rozwijaj się
  7. 6. Uczenie się
    1. Wprowadzenie
    2. 6.1 Na czym polega proces uczenia się?
    3. 6.2 Warunkowanie klasyczne
    4. 6.3 Warunkowanie sprawcze
    5. 6.4 Uczenie się przez obserwację (modelowanie)
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  8. 7. Myślenie i inteligencja
    1. Wprowadzenie
    2. 7.1 Czym jest poznanie?
    3. 7.2 Język
    4. 7.3 Rozwiązywanie problemów
    5. 7.4 Czym jest inteligencja i twórczość?
    6. 7.5 Pomiar inteligencji
    7. 7.6 Źródła inteligencji
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Rozwijaj się
  9. 8. Pamięć
    1. Wprowadzenie
    2. 8.1 Jak działa pamięć
    3. 8.2 Obszary mózgu zaangażowane w procesy pamięciowe
    4. 8.3 Kłopoty z pamięcią
    5. 8.4 Sposoby na poprawę pamięci
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  10. 9. Psychologia rozwojowa
    1. Wprowadzenie
    2. 9.1 Co to jest psychologia rozwojowa?
    3. 9.2 Teorie psychologii rozwojowej
    4. 9.3 Stadia rozwoju
    5. 9.4 Kres życia
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  11. 10. Emocje i motywacje
    1. Wprowadzenie
    2. 10.1 Emocje
    3. 10.2 Biologia emocji
    4. 10.3 Motywacja
    5. 10.4 Sfera seksualna
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  12. 11. Osobowość
    1. Wprowadzenie
    2. 11.1 Czym jest osobowość?
    3. 11.2 Freud i perspektywa psychodynamiczna
    4. 11.3 Neofreudyści: Adler, Erikson, Jung i Horney
    5. 11.4 Podejście poznawcze
    6. 11.5 Podejścia humanistyczne
    7. 11.6 Teorie cech
    8. 11.7 Socjobiologiczna koncepcja osobowości
    9. 11.8 Kulturowe uwarunkowania osobowości
    10. 11.9 Temperament
    11. 11.10 Ocena osobowości
    12. Kluczowe pojęcia
    13. Podsumowanie
    14. Sprawdź wiedzę
    15. Ćwicz myślenie krytyczne
    16. Rozwijaj się
  13. 12. Psychologia społeczna
    1. Wprowadzenie
    2. 12.1 Czym zajmuje się psychologia społeczna?
    3. 12.2 Atrybucje
    4. 12.3 Role i normy społeczne
    5. 12.4 Postawy i ich zmiana
    6. 12.5 Konformizm, zgodność, posłuszeństwo
    7. 12.6 Uprzedzenia i dyskryminacja
    8. 12.7 Agresja
    9. 12.8 Zachowania pomocne
    10. 12.9 Tworzenie relacji
    11. Kluczowe pojęcia
    12. Podsumowanie
    13. Sprawdź wiedzę
    14. Ćwicz myślenie krytyczne
    15. Rozwijaj się
  14. 13. Psychologia pracy i organizacji
    1. Wprowadzenie
    2. 13.1 Dopasowanie człowiek–organizacja
    3. 13.2 Postawy wobec organizacji i relacje w pracy
    4. 13.3 Stres w pracy
    5. 13.4 Motywacja do pracy
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  15. 14. Stres
    1. Wprowadzenie
    2. 14.1 Czym jest stres?
    3. 14.2 Stresory
    4. 14.3 Stres a choroby
    5. 14.4 Kontrolowanie stresu
    6. 14.5 Dążenie do szczęścia
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Rozwijaj się
  16. 15. Zaburzenia psychiczne
    1. Wprowadzenie
    2. 15.1 Czym są zaburzenia psychiczne?
    3. 15.2 Diagnostyka i klasyfikacja zaburzeń psychicznych
    4. 15.3 Poglądy na przyczyny zaburzeń psychicznych
    5. 15.4 Zaburzenia lękowe
    6. 15.5 Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne i pokrewne
    7. 15.6 Zespół stresu pourazowego
    8. 15.7 Zaburzenia nastroju
    9. 15.8 Schizofrenia
    10. 15.9 Zaburzenia dysocjacyjne
    11. 15.10 Zaburzenia występujące u dzieci
    12. 15.11 Zaburzenia osobowości
    13. Kluczowe pojęcia
    14. Podsumowanie
    15. Sprawdź wiedzę
    16. Ćwicz myślenie krytyczne
    17. Rozwijaj się
  17. 16. Terapia i leczenie
    1. Wprowadzenie
    2. 16.1 Terapia zaburzeń psychicznych teraz i kiedyś
    3. 16.2 Techniki terapeutyczne
    4. 16.3 Sposoby leczenia
    5. 16.4 Uzależnienia i zaburzenia związane z zażywaniem środków odurzających
    6. 16.5 Wykorzystanie paradygmatu społeczno-kulturowego w terapii
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Rozwijaj się
  18. Bibliografia
  19. Skorowidz nazwisk
  20. Skorowidz rzeczowy
  21. Skorowidz terminów obcojęzycznych

"Kiedy krąg nieba tęcza obleka

Serce z radości mi rośnie!

Tak było w życia mojego wiośnie,

Tak jest i teraz gdym wzrósł w człowieka,

Niech i tak będzie, gdy się doczeka

Wiek mój starości, lub umrzeć wolę.

Dziecię jest ojcem człowieka;

I daj mi Boże, niech w jednem kole

Rodzinnych uczuć dni me zespolę.

(William Wordsworth, 1802; źródło tłum.: Przegląd Poznański, tom V, 1847, red. dr Szafarkiewicz)

„Dziecię jest ojcem człowieka”, pisze William Wordsworth (1770-1850). Możemy doszukać się tu interpretacji związanej z psychologią rozwojową i badaniem wpływu doświadczeń z dzieciństwa na ukształtowanie osoby dorosłej. W jakim stopniu dzieciństwo wpływa na dorosłość? Jak dziecko różni się od dorosłego, którym się staje? Na tego typu pytania próbują odpowiedzieć psychologowie rozwojowi, badając to, w jaki sposób człowiek się zmienia i rośnie, od poczęcia, przez dzieciństwo i dojrzewanie, po dorosłość, aż do śmierci. Rozwój postrzegany jest jako trwający całe życie proces, który można rozpatrywać z trzech perspektyw:

  • fizycznej,

  • poznawczej,

  • psychospołecznej.

Rozwój fizyczny (ang. physical development) obejmuje wzrastanie i zmiany zachodzące w ciele i mózgu, rozwój zmysłów, motoryki oraz zdrowie i dobrostan człowieka. Rozwój poznawczy (ang. cognitive development) odnosi się do uczenia, uwagi, pamięci, języka, myślenia, wnioskowania i kreatywności. Rozwój psychospołeczny (ang. psychosocial development) dotyczy emocji, osobowości i relacji społecznych. W tym rozdziale omówimy każdy z tych obszarów.

Połącz wątki

Metody badawcze psychologii rozwojowej

W podrozdziale Metody badawcze (rozdział „Prowadzenie badań”) omówiliśmy różne metody badawcze wykorzystywane przez psychologów. Psychologowie rozwojowi posługują się wieloma z nich, by lepiej zrozumieć, jak z upływem czasu człowiek zmienia się pod względem psychicznym i fizycznym. Są to m.in. obserwacja naturalna (ang. naturalistic observation), opis przypadku (ang. case study), badania kwestionariuszowe (ang. surveys) czy eksperyment (ang. experiment).

Obserwacja naturalna polega na obserwowaniu zachowania w naturalnym środowisku. Psychologowie rozwojowi mogą na przykład obserwować, w jaki sposób dzieci zachowują się na placu zabaw, w żłobku czy w domu. Zaletą tej metody jest poznanie zachowania dziecka w jego naturalnym otoczeniu, a wadą – bardzo ograniczona kontrola rodzaju i częstości obserwowanych zachowań.

Opis przypadku to metoda polegająca na zebraniu możliwie wszechstronnych informacji o badanym, co pozwala na to, by lepiej zrozumieć fizyczne i psychologiczne zmiany zachodzące w ciągu jego życia. To podejście jest doskonałym sposobem badania przypadków rzadko występujących, lecz może być narażone na brak obiektywizmu i nadinterpretacje badacza. Zwykle brakuje także możliwości, aby na podstawie opisu np. jednego dziecka formułować uogólnienia dotyczące całej populacji.

Często przytaczanym przykładem wykorzystania tej metody w badaniach nad rozwojem człowieka jest przeprowadzona przez Zygmunta Freuda (1856-1939) analiza zachowania dziecka znanego jako mały Hans (1903-1973) (Freud, 1909/1949). Wysnute z niej wnioski pomogły Freudowi w sformułowaniu teorii o rozwoju psychoseksualnym dziecka, o której dowiesz się więcej w dalszej części rozdziału. Mała Genie (ur. 1957), której opis przypadku omawialiśmy w podrozdziale Czym jest poznanie?, stanowi kolejny przykład wykorzystania szczegółowej obserwacji jednej osoby do opisania kamieni milowych w rozwoju człowieka. W przypadku Genie zaniedbanie i przemoc, jakiej doświadczyła, sprawiły, że w wieku 13 lat, kiedy opuściła dysfunkcyjne otoczenie, nie potrafiła mówić. Gdy nauczyła się języka, psychologowie mieli możliwość porównania, jak różnią się możliwości nauki języka na późnym etapie rozwoju od typowych przypadków nabywania tych umiejętności w wieku niemowlęcym i we wczesnym dzieciństwie (Fromkinet al., 1974; Curtiss, 1981).

W badaniu kwestionariuszowym badani proszeni są o przekazanie informacji na temat własnych przemyśleń, doświadczeń czy przekonań. Ta popularna metoda pozwala zebrać dużą ilość informacji w relatywnie krótkim czasie, jednak trafność zebranych w ten sposób danych zależy nie tylko od szczerości badanych, lecz także od poziomu ich wiedzy na własny temat. Ponadto dane te są powierzchowne w porównaniu z dogłębnymi informacjami uzyskanymi w wyniku przeprowadzenia wywiadu w ramach opisu przypadku. Przykładem dużych badań przy użyciu kwestionariusza jest badanie przeprowadzone przez Ruth W. Howard (1900-1997), która w 1947 roku obroniła doktorat na podstawie kwestionariuszy przeprowadzonych wśród 229 rodzeństw trojaczków. Było to wówczas największe badanie dotyczące trojaczków. Ruth W. Howard była pionierką w swojej dziedzinie – pierwszą ciemnoskórą kobietą, która uzyskała tytuł doktora psychologii (American Psychological Association, 2019).

Eksperymenty umożliwiają manipulowanie zmienną niezależną oraz kontrolę nad losowymi i stałymi zmiennymi zakłócającymi (pobocznymi). Dzięki temu badania eksperymentalne pozwalają psychologom rozwojowym na formułowanie stwierdzeń o przyczynowości, czyli o wpływie niektórych zmiennych na proces rozwojowy. Ponieważ jednak eksperyment musi odbywać się w ściśle kontrolowanych warunkach, badacze muszą wziąć pod uwagę to, na ile zachowanie obserwowane w warunkach laboratoryjnych odwzorowuje prawdziwe zachowanie badanego w jego naturalnym otoczeniu.

W dalszej części tego rozdziału przedstawimy eksperymenty, w których badacze stawiali przed niemowlętami i małymi dziećmi różnego typu zadania sytuacyjne, by określić, w jakim wieku rozwijają się konkretne zdolności poznawcze. Na przykład w badaniach Jeana Piageta (1896-1980) dzieci obserwowały płyn przelewany z niskiego, pękatego naczynia do wysokiego i wąskiego. Odpowiedzi dzieci na pytanie, czy w którymś naczyniu jest więcej płynu, pomogły psychologom ustalić, w jakim wieku dziecko zaczyna rozumieć, że objętość płynu pozostaje ta sama, mimo że zmienia się kształt naczynia.

We wszystkich trzech obszarach rozwoju: fizycznym, poznawczym i psychospołecznym stosuje się również podejście normatywne (ang. normative approach). Jego podstawą jest pytanie: „Co jest normą w rozwoju?”. W pierwszej połowie XX wieku psychologowie normatywni przebadali dużą liczbę dzieci w różnym wieku, by ustalić normy, tj. zakres wiekowy (np. od 5. do 6. miesiąca życia), w którym większość dzieci osiąga kolejne kamienie milowe w rozwoju (ang. developmental milestones) w każdej z trzech ww. dziedzin (Gesell, 1933, 1939, 1940; Geselli Ilg, 1946; Hall, 1904). Choć dzieci rozwijają się w różnym tempie, to możemy posłużyć się tymi ogólnymi wytycznymi, by porównać dzieci w tym samym wieku i określić przybliżony wiek, w którym powinny osiągnąć umiejętności charakterystyczne dla danego okresu w rozwoju, zwane kamieniami milowymi (np. raczkowanie, chodzenie, pisanie, ubieranie się, nazywanie kolorów, mówienie zdaniami czy początek dojrzewania).

Nie wszystkie zmiany mają charakter uniwersalny, co znaczy, że nie wszystkie staną się udziałem każdego człowieka we wszystkich kulturach. Fizyczne kamienie milowe, takie jak dojrzałość płciowa, są uniwersalne, jeśli nie występują zaburzenia rozwoju. Społeczne kamienie milowe, jak wiek, w którym dziecko rozpoczyna edukację szkolną, nie są uniwersalne, lecz dotyczą większości osób w danej kulturze (ang. culture) (Gesell, Ilg, 1946). Na przykład w krajach rozwiniętych dzieci rozpoczynają naukę w szkole w wieku 5–7 lat. W krajach rozwijających się, takich jak Nigeria, dzieci często rozpoczynają edukację później lub w ogóle jej nie zaczynają (Huebler, 2005; United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, 2013).

By lepiej zrozumieć podejście normatywne, wyobraź sobie Luizę i Klarę, które są bliskimi przyjaciółkami i mają dzieci w podobnym wieku. Córka Luizy ma 14 miesięcy, a syn Klary 12 miesięcy. Zgodnie z podejściem normatywnym średni wiek, w którym dzieci zaczynają chodzić, to 12 miesięcy. Jednak czternastomiesięczna córka Luizy jeszcze nie chodzi. Luiza zwierza się Klarze, że martwi się, czy jej dziecko rozwija się prawidłowo. Klara jest zaskoczona, ponieważ jej syn zaczął chodzić, gdy miał 10 miesięcy. Czy Luiza powinna być zaniepokojona? Czy powinna się martwić, jeśli jej córka nadal nie będzie chodzić w wieku 15 lub 18 miesięcy?

Teoretyczne podstawy psychologii rozwojowej

Istnieje wiele teorii dotyczących rozwoju człowieka. Pamiętaj, że psychologia rozwojowa skupia się na tym, jak ludzie się zmieniają, i zwróć uwagę, że wszystkie podejścia prezentowane w tym rozdziale zajmują się zagadnieniem rozwoju, ale w różny sposób odpowiadają na podstawowe pytania dotyczące procesu rozwojowego: czy rozwój jest płynny, czy też następuje etapami (ciągły vs skokowy), czy schemat, zgodnie z którym odbywa się rozwój, jest taki sam dla wszystkich, czy może występuje wiele różnych schematów rozwoju (jedna vs wiele ścieżek rozwoju), w jaki sposób geny i środowisko wpływają na rozwój (natura a wychowanie)?

Czy rozwój jest ciągły, czy skokowy?

Rozwój ciągły (ang. continuous development) to pogląd, zgodnie z którym rozwój jest procesem kumulacyjnym: stopniowym doskonaleniem posiadanych umiejętności (Rysunek 9.2). W tym przypadku zmiana zachodzi płynnie (liniowo). Pomyśl na przykład o fizycznym wzroście dziecka: z każdym rokiem przybywa mu centymetrów. Natomiast teorie, wg których rozwój jest skokowy (ang. discontinuous), uznają, że rozwój przebiega określonymi etapami, zachodzącymi w określonym wieku. W tym przypadku zmiana dokonuje się gwałtowniej, np. kiedy dziecko uzyska zdolność pojmowania stałości obiektu.

Continuous and Discontinuous development are shown side by side using two separate pictures. The first picture is a triangle labeled “Continuous Development” which slopes upward from Infancy to Adulthood in a straight line. The second picture is 4 bars side by side labeled “Discontinuous Development” which get higher from Infancy to Adulthood. These bars resemble a staircase.
Rysunek 9.2 Rozwój ciągły można zobrazować jako stały wzrost. Rozwój skokowy zakłada, że zmiany zachodzą w odrębnych etapach.

Jedna czy wiele ścieżek rozwojowych?

Czy rozwój przebiega tak samo u wszystkich dzieci (tj. istnieje jeden schemat rozwoju), czy też rozwój przebiega inaczej dla każdego dziecka, w zależności od jego uwarunkowań genetycznych i środowiskowych (tj. istnieje wiele ścieżek rozwoju)? Czy występuje więcej podobieństw czy różnic między rozwojem ludzi z różnych stron świata? Jak bardzo kultura i geny wpływają na zachowanie dziecka?

Teorie stadiów rozwoju zakładają, że etapy rozwoju są uniwersalne. Na przykład międzykulturowe badania nad rozwojem języka wykazały, że dzieci z różnych części świata w podobnej kolejności osiągają kolejne kamienie milowe w rozwoju języka (Gleitmani Newport, 1995). Niemowlęta z różnych kręgów kulturowych najpierw głużą, a potem gaworzą. Zaczynają gaworzyć mniej więcej w tym samym wieku i wypowiadają pierwsze słowa ok. 12. miesiąca życia (Kurcz, 2000). Lecz przecież warunki, w których dorastamy, mogą być bardzo zróżnicowane i wywierać na nas unikalny wpływ. Na przykład badacze byli kiedyś przekonani, że rozwój motoryczny przebiega wg jednego schematu we wszystkich kulturach. Jednak sposoby opieki nad dziećmi różnią się w zależności od kultury, w związku z tym jedne dzieci szybciej, a inne wolniej osiągają kolejne kamienie milowe rozwoju ruchowego, takie jak siedzenie, raczkowanie czy chodzenie (Karasik et al., 2010).

Indianie Ache w Paragwaju większość czasu spędzają na przemierzaniu lasów. Matki noszą swoje dzieci i rzadko je odkładają, by nie stała im się krzywda. W rezultacie dzieci zaczynają chodzić ok. 23.–24. miesiąca życia, czyli dużo później niż niemowlęta z kultur zachodnich, gdzie pierwsze samodzielne kroki stawiane są ok. 12. miesiąca życia. Jednak z czasem matki Indian Ache dają dzieciom większą swobodę poruszania się i ok. 9. roku życia ich motoryka jest bardziej rozwinięta niż u dzieci w Stanach Zjednoczonych w tym samym wieku. Dzieci Ache potrafią wspinać się na ponad siedmiometrowe drzewa i torować sobie maczetami drogę przez las (Kaplan, Dove, 1987). Jak widać, na rozwój wpływa wiele czynników, które sprawiają, że czas wykształcenia różnych zdolności motorycznych może się różnić w zależności od kultury. Jednak rozwój motoryczny jako taki występuje we wszystkich kulturach: wszyscy uczymy się siadać, chodzić, biegać i skakać (Rysunek 9.3).

Photograph A shows two children wearing inner tubes playing in the shallow water at the beach. Photograph B shows two children playing in the sand at a beach.
Rysunek 9.3 Wszystkie dzieci na świecie uwielbiają się bawić. Czy to na (a) Florydzie, czy (b) w Republice Południowej Afryki, dzieci lubią kopać w piasku, cieszyć się słońcem i morzem. (Źródło (a): modyfikacja pracy „Visit St.Pete/Clearwater”/Flickr; źródło (b): modyfikacja pracy „stringer_bel/Flickr”).

Jak natura i wychowanie wpływają na rozwój?

Czy jesteśmy tym, kim jesteśmy, ze względu na naturę (ang. nature) (biologię i geny), czy też ze względu na wychowanie (ang. nurture) (środowisko i kulturę)? To odwieczne pytanie znane jest w psychologii jako spór „natura a wychowanie”. Jego źródłem jest próba zrozumienia, jaki wpływ na naszą osobowość i zachowanie mają geny i czynniki biologiczne, a w jaki sposób kształtują je nasze środowisko (w tym rodzice i rówieśnicy) oraz kultura. Pytamy np.: dlaczego biologiczne rodzeństwo zachowuje się czasami jak ich rodzice — czy ze względu na geny, czy na środowisko ich wczesnego dzieciństwa i to, czego nauczyło się od rodziców? Co w przypadku adoptowanych dzieci — czy są bardziej podobne do swoich biologicznych czy adopcyjnych rodzin? I jak to możliwe, że rodzeństwo czasem tak różni się między sobą?

Wszyscy rodzimy się z określonymi cechami odziedziczonymi po rodzicach, np. kolorem oczu, wzrostem, niektórymi cechami charakteru. Jednak poza podstawowym genotypem zachodzi również głębsza interakcja między genami a środowiskiem. Doświadczenia indywidualne wpływają na to, czy i w jaki sposób określone cechy się uwidocznią, i odwrotnie: nasze geny wpływają na funkcjonowanie w środowisku (Diamond, 2009; Lobo, 2008; Oniszczenko i Dragan, 2008). W tym rozdziale wykażemy, że natura i wychowanie wzajemnie na siebie oddziałują i razem wpływają na to, kim się stajemy. Lecz spór, jak silny jest wpływ każdego z tych czynników, wciąż pozostaje nierozstrzygnięty.

Poznaj szczegóły

Jak status społeczno-ekonomiczny wpływa na rozwój?

Luka w osiągnięciach to stała różnica ocen, wyników testów i egzaminów szkolnych między uczniami z grup o różnym statusie społeczno-ekonomicznym. Badania wykazują, że luki w osiągnięciach wynikają w dużej mierze z różnic społeczno-ekonomicznych między rodzinami badanych dzieci.

Dzieci z rodzin o niskim statusie zawodowym mają znacznie gorsze wyniki w wielu obszarach edukacyjnych niż rówieśnicy z rodzin o średnim i wysokim statusie zawodowym. Wypadają też znacznie gorzej na egzaminach, mają niższe średnie ocen na zakończenie roku i dużo częściej nie kończą studiów.

Psychologowie Betty Hart i Todd Risley (2006) poświęcili całą swoją karierę na obserwację zdolności nauki języka we wczesnym dzieciństwie i rozwoju kompetencji językowych dzieci z rodzin o różnych statusach zawodowych. W jednym z badań podłużnych wykazali, że chociaż wszyscy rodzice biorący udział w badaniu angażowali się w życie swoich dzieci, to rodzice o średnim i wyższym statusie zawodowym robili to inaczej niż rodzice o niskim statusie zawodowym. Po przeanalizowaniu 1300 godzin interakcji rodzic–dziecko badacze odkryli, że rodzice o średnim i wyższym statusie zawodowym dużo więcej rozmawiają ze swoimi dziećmi już w wieku niemowlęcym. Do 3. roku życia dzieci z rodzin o wysokim statusie zawodowym znały niemal dwa razy więcej słów niż ich rówieśnicy z rodzin o niskim statusie zawodowym (Harti Risley, 2003). Przed rozpoczęciem przedszkola dzieci z rodzin o wysokim statusie zawodowym uzyskują o 60% lepsze wyniki z testów osiągnięć niż ich rówieśnicy z rodzin o niskim statusie zawodowym (Lee, Burkam, 2002). Z czasem luka rośnie.

Istnieją różne propozycje rozwiązania tego problemu. Eksperci z University of Chicago pracują z rodzinami o niskim statusie zawodowym, odwiedzając ich domy i zachęcając, by rodzice na co dzień więcej rozmawiali ze swoimi dziećmi. Inni tworzą przedszkola, w których dzieci ze środowisk o różnych statusach zawodowych uczą się w jednej grupie. Badania przeprowadzone w tych przedszkolach wykazały, że dzieci z rodzin o niskim statusie zawodowym poczyniły znaczący postęp w rozwoju kompetencji językowych, najprawdopodobniej w wyniku uczęszczania do wyspecjalizowanego przedszkola (Schechteri Byeb, 2007). Jakie inne działania mogą pomóc w zmniejszeniu luki osiągnięć? Jakiego rodzaju przedsięwzięcia mogłyby pomóc dzieciom z twojej dzielnicy lub okolicy?

Cytowanie i udostępnianie

Chcesz zacytować, udostępnić albo zmodyfikować treść tej książki? Została ona wydana na licencji, Creative Commons Attribution License 4.0 która wymaga od Ciebie uznania autorstwa OpenStax.

Cytowanie i udostępnienia
  • Jeśli rozpowszechniasz tę książkę w formie drukowanej, umieść na każdej jej kartce informację:
    Treści dostępne za darmo na https://openstax.org/books/psychologia-polska/pages/1-wprowadzenie
  • Jeśli rozpowszechniasz całą książkę lub jej fragment w formacie cyfrowym, na każdym widoku strony umieść informację:
    Treści dostępne za darmo nahttps://openstax.org/books/psychologia-polska/pages/1-wprowadzenie
Cytowanie

© 19 lip 2021 OpenStax. Treść książki została wytworzona przez OpenStax na licencji Creative Commons Attribution License 4.0. Nazwa OpenStax, logo OpenStax, okładki OpenStax, nazwa OpenStax CNX oraz OpenStax CNX logo nie podlegają licencji Creative Commons i wykorzystanie ich jest dozwolone wyłącznie na mocy uprzedniego pisemnego upoważnienia przez Rice University.