Przejdź do treściPrzejdź do informacji o dostępności
OpenStax Logo
Psychologia

Kluczowe pojęcia

PsychologiaKluczowe pojęcia
  1. Przedmowa
  2. 1. Wstęp do psychologii
    1. Wprowadzenie
    2. 1.1 Czym jest psychologia
    3. 1.2 Historia psychologii
    4. 1.3 Psychologia współczesna
    5. 1.4 Kariera zawodowa psychologa
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  3. 2. Prowadzenie badań
    1. Wprowadzenie
    2. 2.1 Dlaczego badania są ważne?
    3. 2.2 Metody badawcze
    4. 2.3 Analiza wyników
    5. 2.4 Etyka
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  4. 3. Biopsychologia
    1. Wprowadzenie
    2. 3.1 Genetyka człowieka
    3. 3.2 Komórki układu nerwowego
    4. 3.3 Składowe układu nerwowego
    5. 3.4 Mózg i rdzeń kręgowy
    6. 3.5 Układ hormonalny
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Rozwijaj się
  5. 4. Stany świadomości
    1. Wprowadzenie
    2. 4.1 Czym jest świadomość?
    3. 4.2 Rola snu
    4. 4.3 Fazy snu
    5. 4.4 Zaburzenia snu
    6. 4.5 Używanie substancji psychoaktywnych
    7. 4.6 Inne stany świadomości
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Rozwijaj się
  6. 5. Wrażenia zmysłowe i spostrzeganie
    1. Wprowadzenie
    2. 5.1 Czym różnią się wrażenia zmysłowe i spostrzeganie
    3. 5.2 Fale i długości fal
    4. 5.3 Wzrok
    5. 5.4 Słuch
    6. 5.5 Inne zmysły
    7. 5.6 Zasady postrzegania w psychologii Gestalt
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Rozwijaj się
  7. 6. Uczenie się
    1. Wprowadzenie
    2. 6.1 Na czym polega proces uczenia się?
    3. 6.2 Warunkowanie klasyczne
    4. 6.3 Warunkowanie sprawcze
    5. 6.4 Uczenie się przez obserwację (modelowanie)
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  8. 7. Myślenie i inteligencja
    1. Wprowadzenie
    2. 7.1 Czym jest poznanie?
    3. 7.2 Język
    4. 7.3 Rozwiązywanie problemów
    5. 7.4 Czym jest inteligencja i twórczość?
    6. 7.5 Pomiar inteligencji
    7. 7.6 Źródła inteligencji
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Rozwijaj się
  9. 8. Pamięć
    1. Wprowadzenie
    2. 8.1 Jak działa pamięć
    3. 8.2 Obszary mózgu zaangażowane w procesy pamięciowe
    4. 8.3 Kłopoty z pamięcią
    5. 8.4 Sposoby na poprawę pamięci
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  10. 9. Psychologia rozwojowa
    1. Wprowadzenie
    2. 9.1 Co to jest psychologia rozwojowa?
    3. 9.2 Teorie psychologii rozwojowej
    4. 9.3 Stadia rozwoju
    5. 9.4 Kres życia
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  11. 10. Emocje i motywacje
    1. Wprowadzenie
    2. 10.1 Emocje
    3. 10.2 Biologia emocji
    4. 10.3 Motywacja
    5. 10.4 Sfera seksualna
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  12. 11. Osobowość
    1. Wprowadzenie
    2. 11.1 Czym jest osobowość?
    3. 11.2 Freud i perspektywa psychodynamiczna
    4. 11.3 Neofreudyści: Adler, Erikson, Jung i Horney
    5. 11.4 Podejście poznawcze
    6. 11.5 Podejścia humanistyczne
    7. 11.6 Teorie cech
    8. 11.7 Socjobiologiczna koncepcja osobowości
    9. 11.8 Kulturowe uwarunkowania osobowości
    10. 11.9 Temperament
    11. 11.10 Ocena osobowości
    12. Kluczowe pojęcia
    13. Podsumowanie
    14. Sprawdź wiedzę
    15. Ćwicz myślenie krytyczne
    16. Rozwijaj się
  13. 12. Psychologia społeczna
    1. Wprowadzenie
    2. 12.1 Czym zajmuje się psychologia społeczna?
    3. 12.2 Atrybucje
    4. 12.3 Role i normy społeczne
    5. 12.4 Postawy i ich zmiana
    6. 12.5 Konformizm, zgodność, posłuszeństwo
    7. 12.6 Uprzedzenia i dyskryminacja
    8. 12.7 Agresja
    9. 12.8 Zachowania pomocne
    10. 12.9 Tworzenie relacji
    11. Kluczowe pojęcia
    12. Podsumowanie
    13. Sprawdź wiedzę
    14. Ćwicz myślenie krytyczne
    15. Rozwijaj się
  14. 13. Psychologia pracy i organizacji
    1. Wprowadzenie
    2. 13.1 Dopasowanie człowiek–organizacja
    3. 13.2 Postawy wobec organizacji i relacje w pracy
    4. 13.3 Stres w pracy
    5. 13.4 Motywacja do pracy
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  15. 14. Stres
    1. Wprowadzenie
    2. 14.1 Czym jest stres?
    3. 14.2 Stresory
    4. 14.3 Stres a choroby
    5. 14.4 Kontrolowanie stresu
    6. 14.5 Dążenie do szczęścia
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Rozwijaj się
  16. 15. Zaburzenia psychiczne
    1. Wprowadzenie
    2. 15.1 Czym są zaburzenia psychiczne?
    3. 15.2 Diagnostyka i klasyfikacja zaburzeń psychicznych
    4. 15.3 Poglądy na przyczyny zaburzeń psychicznych
    5. 15.4 Zaburzenia lękowe
    6. 15.5 Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne i pokrewne
    7. 15.6 Zespół stresu pourazowego
    8. 15.7 Zaburzenia nastroju
    9. 15.8 Schizofrenia
    10. 15.9 Zaburzenia dysocjacyjne
    11. 15.10 Zaburzenia występujące u dzieci
    12. 15.11 Zaburzenia osobowości
    13. Kluczowe pojęcia
    14. Podsumowanie
    15. Sprawdź wiedzę
    16. Ćwicz myślenie krytyczne
    17. Rozwijaj się
  17. 16. Terapia i leczenie
    1. Wprowadzenie
    2. 16.1 Terapia zaburzeń psychicznych teraz i kiedyś
    3. 16.2 Techniki terapeutyczne
    4. 16.3 Sposoby leczenia
    5. 16.4 Uzależnienia i zaburzenia związane z zażywaniem środków odurzających
    6. 16.5 Wykorzystanie paradygmatu społeczno-kulturowego w terapii
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Rozwijaj się
  18. Bibliografia
  19. Skorowidz nazwisk
  20. Skorowidz rzeczowy
  21. Skorowidz terminów obcojęzycznych
bezsenność (ang. insomnia)

uporczywe problemy z zasypianiem i utrzymaniem snu trwające co najmniej przez trzy noce w tygodniu w ciągu jednego miesiąca

zespół bezdechu sennego (ang. sleep apnea)

zaburzenie snu polegające na przerwach w oddychaniu

czuwanie (ang. wakefulness)

wysoki poziom świadomości zmysłowej związany z aktywnością

centralny bezdech senny (ang. central sleep apnea)

zaburzenie snu polegające na przerwach w oddychaniu z powodu zakłóceń w dopływie impulsów nerwowych wysyłanych z mózgu do mięśni oddechowych

fale alfa (ang. alpha waves)

fala mózgowa o stosunkowo niskiej częstotliwości i stosunkowo wysokiej amplitudzie, która się synchronizuje; jest charakterystyczna dla początkowej fazy snu

fale delta (ang. delta waves)

fala mózgowa o niskiej częstotliwości i wysokiej amplitudzie, charakterystyczna dla fazy 3. i 4. snu

faza REM, sen paradoksalny (ang. rapid eye movement phase (REM))

okres snu charakteryzujący się falami mózgowymi bardzo podobnymi do tych, które występują podczas czuwania, oraz ruchami gałek ocznych pod zamkniętymi powiekami

faza 1. snu (ang. stage 1 sleep)

pierwszy etap snu; faza przejściowa, która zachodzi między czuwaniem a snem; okres, w którym dana osoba zasypia

faza 2. snu (ang. stage 2 sleep)

drugi etap snu, w którym ciało przechodzi w stan głębokiego relaksu; charakteryzuje się pojawianiem się wrzecion snu

faza 3. snu (ang. stage 3 sleep)

trzeci etap snu; głęboki sen charakteryzujący się falami delta o niskiej częstotliwości i wysokiej amplitudzie

faza 4. snu (ang. stage 4 sleep)

czwarty etap snu; głęboki sen charakteryzujący się falami delta o niskiej częstotliwości i wysokiej amplitudzie

fale theta (ang. theta waves)

fala mózgowa o niskiej częstotliwości i niskiej amplitudzie, charakterystyczna dla fazy 1. i 2. snu

homeostaza (ang. homeostasis)

stan równowagi organizmu, w którym warunki biologiczne (np. temperatura ciała) są utrzymywane na optymalnym poziomie

halucynogen (ang. hallucinogen)

jedna z grup leków powodujących głębokie zmiany w doznaniach czuciowych i zmysłowych, często wywołuje realistyczne halucynacje

hipnoza (ang. hypnosis)

stan wyjątkowego skupienia uwagi na określonych bodźcach z pominęciem innych bodźców zewnętrznych, któremu towarzyszy okresowe zawieszenie możliwości krytycznego osądu sytuacji

jądro nadskrzyżowaniowe (ang. suprachiasmatic nucleus (SCN))

obszar podwzgórza mózgu, w którym znajduje się zegar biologiczny organizmu

katapleksja (ang. cataplexy)

brak napięcia mięśniowego lub osłabienie mięśni poprzecznie prążkowanych, a w niektórych przypadkach całkowity paraliż tych mięśni

kodeina (ang. codeine)

opiat o stosunkowo niskiej sile działania często przepisywany w leczeniu bólu o niewielkim nasileniu

lęki nocne (ang. night terrors)

zaburzenie snu, w którym osoba śpiąca doświadcza uczucia paniki i może krzyczeć lub próbować uciec z miejsca, w którym się znajduje

lunatykowanie (somnambulizm, sennowłóctwo) (ang. sleepwalking)

zaburzenie snu, w którym osoba śpiąca przejawia złożone zachowania, np. porusza się po pokoju

melatonina (ang. melatonin)

hormon uwalniany przez gruczoł wydzielania wewnętrznego, który służy jako ważny regulator cyklu snu i czuwania

metaanaliza (ang. meta-analysis)

badanie, które zestawia wyniki innych badań dotyczących jednego obszaru

metadon (ang. methadone)

opioid syntetyczny, który jest mniej euforogenny niż heroina i podobne leki lub narkotyki; stosowany do leczenia objawów odstawienia u użytkowników opiatów

metamfetamina (ang. methamphetamine)

rodzaj amfetaminy, którą można wytworzyć z pseudoefedryny, leku sprzedawanego bez recepty; często produkowana i nadużywana

medytacja (ang. meditation)

stan relaksu przy zachowaniu świadomości i skupienia umysłu

nieświadomość zbiorowa (ang. collective unconscious)

według Carla Gustava Junga: magazyn informacji wspólny dla wszystkich ludzi różnych kultur

narkolepsja (ang. narcolepsy)

zaburzenie snu polegające na mimowolnych napadach snu

obturacyjny bezdech senny (ang. obstructive sleep apnea)

zaburzenie snu polegające na epizodach ustawania oddechu podczas snu, spowodowane zablokowaniem dróg oddechowych

opiat (opioid) (ang. opioid)

kategoria leków o silnych właściwościach przeciwbólowych; opiaty są produkowane z żywicy maku lekarskiego; ta kategoria obejmuje heroinę, morfinę, metadon i kodeinę

odstawienie (ang. withdrawal)

zespół negatywnych objawów doświadczanych podczas odstawiania leków i narkotyków

praca w systemie zmianowym (ang. rotating shift work)

harmonogram pracy zmieniający się w ciągu doby w rytmie codziennym lub cotygodniowym

psychologia ewolucyjna (ang. evolutionary psychology)

dyscyplina badająca ewolucję uniwersalnych wzorców zachowań i procesów poznawczych w wyniku doboru naturalnego

rytm biologiczny (ang. biological cycle)

wewnętrzny cykl aktywności biologicznej

rytm okołodobowy (rytm dobowy, cykl dobowy) (ang. circadian rhythm)

rytm biologiczny trwający około 24 godzin

regulacja snu (ang. sleep regulation)

kontrola mózgu nad przełączaniem się między snem a czuwaniem, a także koordynacja tego cyklu ze środowiskiem zewnętrznym

szyszynka (ang. pineal gland)

gruczoł dokrewny, który uwalnia melatoninę, zlokalizowany wewnątrz mózgu

sen (ang. sleep)

stan charakteryzujący się stosunkowo niskim poziomem aktywności fizycznej i zmniejszoną świadomością zmysłową, co różni go od okresów odpoczynku, które występują podczas czuwania

skumulowany efekt niedoboru snu (ang. sleep debt)

długotrwały zespół objawów niewystarczającej ilości snu

nadrabianie snu REM (ang. sleep rebound)

osoby pozbawione snu przy nadarzaniu się kolejnych możliwości do zapadnięcia w sen przechodzą krótszą fazę latencji (krótszy czas upływa od momentu położenia się do snu do momentu zaśnięcia)

sen wolnofalowy (ang. non-REM (NREM))

faza snu poza okresami szybkiego ruchu gałek ocznych (REM)

stałe dodatnie ciśnienie w drogach oddechowych (ang. continuous positive airways pressure)

metoda leczenia bezdechu sennego za pomocą urządzenia, którego częścią jest maska umieszczana na nosie i ustach śpiącego pacjenta i podłączona do pompy wtłaczającej powietrze do dróg oddechowych

stan euforii (ang. euphoric high)

uczucie intensywnego uniesienia i przyjemności m.in. po zażyciu leków

stymulant (środek pobudzający) (ang. stimulants)

środek pobudzający; lek, narkotyk lub inna substancja psychoaktywna, która zwiększa ogólny poziom aktywności neuronalnej; zalicza się do nich m.in.: kofeinę, nikotynę, amfetaminy i kokainę

świadomość (ang. consciousness)

zdawanie sobie sprawy z bodźców wewnętrznych i zewnętrznych

świadomy sen (przytomny sen) (ang. lucid dream)

świadomość śnienia i umiejętność kontroli przebiegu snu

treść utajona (treść ukryta) (ang. latent content)

wg poglądu na temat funkcji snów Zygmunta Freuda: ukryte znaczenie snu

treść jawna (ang. manifest content)

wg poglądu na temat funkcji snów Zygmunta Freuda: fabuła wydarzeń, które występują podczas snu

terapia poznawczo-behawioralna (ang. cognitive-behavioral therapy (CBT))

forma psychoterapii, która koncentruje się na procesach poznawczych i problemowych zachowaniach; jest czasami stosowana w leczeniu zaburzeń snu, takich jak bezsenność

trankwilizer (środek uspokajający) (ang. depressant)

lek, który służy do tłumienia aktywności ośrodkowego układu nerwowego

tolerancja na substancję (ang. tolerance)

zjawisko adaptacji organizmu do danej substancji; wiąże się z koniecznością zwiększenia ilości leku lub narkotyku w celu uzyskania pożądanego efektu

uzależnienie fizyczne (ang. physical dependence)

zmiany w normalnym funkcjonowaniu organizmu spowodowane odstawieniem lub zaprzestaniem stosowania leku bądź narkotyku

uzależnienie psychiczne (ang. psychological dependence)

potrzeba zażycia leku lub narkotyku, który może złagodzić cierpienie psychiczne; jej podłożem są w większym stopniu potrzeby emocjonalne niż fizyczne

wrzeciono snu (ang. sleep spindle)

gwałtowny skok fal mózgowych o wysokiej częstotliwości podczas 2. fazy snu, który może być ważny dla uczenia się i pamięci

zespół nagłej zmiany strefy czasowej (ang. jet lag)

zespół objawów spowodowanych podróżowaniem z jednej strefy czasowej do drugiej, wynikający z rozbieżności między wewnętrznymi cyklami dobowymi człowieka a jego środowiskiem

zespoły K (ang. K-complex)

charakterystycznie wysoka amplituda aktywności mózgu występująca w 2. fazie snu, która może pojawić się w reakcji na bodźce środowiskowe

zaburzenia zachowania w czasie snu REM (ang. REM sleep behavior disorder (RBD))

zaburzenie snu, w którym nie występuje paraliż mięśni związany z fazą snu REM; śpiący wykazują dużą aktywność fizyczną podczas snu REM, szczególnie pod wpływem niepokojących snów

zespół niespokojnych nóg (ang. restless leg syndrome)

zaburzenie snu występujące podczas zasypiania; pacjent cierpi na nieprzyjemne odczucie w nogach, które może złagodzić poprzez poruszanie nimi

zespół nagłego zgonu niemowląt, (ang. sudden infant death syndrome (SIDS))

nagła śmierć niemowlęcia (dziecka poniżej 12. miesiąca życia) podczas snu, bez wyraźnej przyczyny medycznej

Cytowanie i udostępnianie

Chcesz zacytować, udostępnić albo zmodyfikować treść tej książki? Została ona wydana na licencji, Creative Commons Attribution License 4.0 która wymaga od Ciebie uznania autorstwa OpenStax.

Cytowanie i udostępnienia
  • Jeśli rozpowszechniasz tę książkę w formie drukowanej, umieść na każdej jej kartce informację:
    Treści dostępne za darmo na https://openstax.org/books/psychologia-polska/pages/1-wprowadzenie
  • Jeśli rozpowszechniasz całą książkę lub jej fragment w formacie cyfrowym, na każdym widoku strony umieść informację:
    Treści dostępne za darmo nahttps://openstax.org/books/psychologia-polska/pages/1-wprowadzenie
Cytowanie

© 19 lip 2021 OpenStax. Treść książki została wytworzona przez OpenStax na licencji Creative Commons Attribution License 4.0. Nazwa OpenStax, logo OpenStax, okładki OpenStax, nazwa OpenStax CNX oraz OpenStax CNX logo nie podlegają licencji Creative Commons i wykorzystanie ich jest dozwolone wyłącznie na mocy uprzedniego pisemnego upoważnienia przez Rice University.