Przejdź do treściPrzejdź do informacji o dostępności
OpenStax Logo
Psychologia

Kluczowe pojęcia

PsychologiaKluczowe pojęcia
  1. Przedmowa
  2. 1. Wstęp do psychologii
    1. Wprowadzenie
    2. 1.1 Czym jest psychologia
    3. 1.2 Historia psychologii
    4. 1.3 Psychologia współczesna
    5. 1.4 Kariera zawodowa psychologa
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  3. 2. Prowadzenie badań
    1. Wprowadzenie
    2. 2.1 Dlaczego badania są ważne?
    3. 2.2 Metody badawcze
    4. 2.3 Analiza wyników
    5. 2.4 Etyka
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  4. 3. Biopsychologia
    1. Wprowadzenie
    2. 3.1 Genetyka człowieka
    3. 3.2 Komórki układu nerwowego
    4. 3.3 Składowe układu nerwowego
    5. 3.4 Mózg i rdzeń kręgowy
    6. 3.5 Układ hormonalny
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Rozwijaj się
  5. 4. Stany świadomości
    1. Wprowadzenie
    2. 4.1 Czym jest świadomość?
    3. 4.2 Rola snu
    4. 4.3 Fazy snu
    5. 4.4 Zaburzenia snu
    6. 4.5 Używanie substancji psychoaktywnych
    7. 4.6 Inne stany świadomości
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Rozwijaj się
  6. 5. Wrażenia zmysłowe i spostrzeganie
    1. Wprowadzenie
    2. 5.1 Czym różnią się wrażenia zmysłowe i spostrzeganie
    3. 5.2 Fale i długości fal
    4. 5.3 Wzrok
    5. 5.4 Słuch
    6. 5.5 Inne zmysły
    7. 5.6 Zasady postrzegania w psychologii Gestalt
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Rozwijaj się
  7. 6. Uczenie się
    1. Wprowadzenie
    2. 6.1 Na czym polega proces uczenia się?
    3. 6.2 Warunkowanie klasyczne
    4. 6.3 Warunkowanie sprawcze
    5. 6.4 Uczenie się przez obserwację (modelowanie)
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  8. 7. Myślenie i inteligencja
    1. Wprowadzenie
    2. 7.1 Czym jest poznanie?
    3. 7.2 Język
    4. 7.3 Rozwiązywanie problemów
    5. 7.4 Czym jest inteligencja i twórczość?
    6. 7.5 Pomiar inteligencji
    7. 7.6 Źródła inteligencji
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Rozwijaj się
  9. 8. Pamięć
    1. Wprowadzenie
    2. 8.1 Jak działa pamięć
    3. 8.2 Obszary mózgu zaangażowane w procesy pamięciowe
    4. 8.3 Kłopoty z pamięcią
    5. 8.4 Sposoby na poprawę pamięci
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  10. 9. Psychologia rozwojowa
    1. Wprowadzenie
    2. 9.1 Co to jest psychologia rozwojowa?
    3. 9.2 Teorie psychologii rozwojowej
    4. 9.3 Stadia rozwoju
    5. 9.4 Kres życia
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  11. 10. Emocje i motywacje
    1. Wprowadzenie
    2. 10.1 Emocje
    3. 10.2 Biologia emocji
    4. 10.3 Motywacja
    5. 10.4 Sfera seksualna
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  12. 11. Osobowość
    1. Wprowadzenie
    2. 11.1 Czym jest osobowość?
    3. 11.2 Freud i perspektywa psychodynamiczna
    4. 11.3 Neofreudyści: Adler, Erikson, Jung i Horney
    5. 11.4 Podejście poznawcze
    6. 11.5 Podejścia humanistyczne
    7. 11.6 Teorie cech
    8. 11.7 Socjobiologiczna koncepcja osobowości
    9. 11.8 Kulturowe uwarunkowania osobowości
    10. 11.9 Temperament
    11. 11.10 Ocena osobowości
    12. Kluczowe pojęcia
    13. Podsumowanie
    14. Sprawdź wiedzę
    15. Ćwicz myślenie krytyczne
    16. Rozwijaj się
  13. 12. Psychologia społeczna
    1. Wprowadzenie
    2. 12.1 Czym zajmuje się psychologia społeczna?
    3. 12.2 Atrybucje
    4. 12.3 Role i normy społeczne
    5. 12.4 Postawy i ich zmiana
    6. 12.5 Konformizm, zgodność, posłuszeństwo
    7. 12.6 Uprzedzenia i dyskryminacja
    8. 12.7 Agresja
    9. 12.8 Zachowania pomocne
    10. 12.9 Tworzenie relacji
    11. Kluczowe pojęcia
    12. Podsumowanie
    13. Sprawdź wiedzę
    14. Ćwicz myślenie krytyczne
    15. Rozwijaj się
  14. 13. Psychologia pracy i organizacji
    1. Wprowadzenie
    2. 13.1 Dopasowanie człowiek–organizacja
    3. 13.2 Postawy wobec organizacji i relacje w pracy
    4. 13.3 Stres w pracy
    5. 13.4 Motywacja do pracy
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  15. 14. Stres
    1. Wprowadzenie
    2. 14.1 Czym jest stres?
    3. 14.2 Stresory
    4. 14.3 Stres a choroby
    5. 14.4 Kontrolowanie stresu
    6. 14.5 Dążenie do szczęścia
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Rozwijaj się
  16. 15. Zaburzenia psychiczne
    1. Wprowadzenie
    2. 15.1 Czym są zaburzenia psychiczne?
    3. 15.2 Diagnostyka i klasyfikacja zaburzeń psychicznych
    4. 15.3 Poglądy na przyczyny zaburzeń psychicznych
    5. 15.4 Zaburzenia lękowe
    6. 15.5 Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne i pokrewne
    7. 15.6 Zespół stresu pourazowego
    8. 15.7 Zaburzenia nastroju
    9. 15.8 Schizofrenia
    10. 15.9 Zaburzenia dysocjacyjne
    11. 15.10 Zaburzenia występujące u dzieci
    12. 15.11 Zaburzenia osobowości
    13. Kluczowe pojęcia
    14. Podsumowanie
    15. Sprawdź wiedzę
    16. Ćwicz myślenie krytyczne
    17. Rozwijaj się
  17. 16. Terapia i leczenie
    1. Wprowadzenie
    2. 16.1 Terapia zaburzeń psychicznych teraz i kiedyś
    3. 16.2 Techniki terapeutyczne
    4. 16.3 Sposoby leczenia
    5. 16.4 Uzależnienia i zaburzenia związane z zażywaniem środków odurzających
    6. 16.5 Wykorzystanie paradygmatu społeczno-kulturowego w terapii
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Rozwijaj się
  18. Bibliografia
  19. Skorowidz nazwisk
  20. Skorowidz rzeczowy
  21. Skorowidz terminów obcojęzycznych
allel (ang. allele)

jedna z wersji genu

allel dominujący (ang. dominant allele)

allel, który ujawnia się w fenotypie danego osobnika

allel recesywny (ang. recessive allele)

allel, którego fenotyp ujawni się tylko w przypadku homozygoty recesywnej

agonista (ang. agonist)

lek naśladujący lub wzmacniający działanie neuroprzekaźnika

antagonista (ang. antagonist)

lek, który blokuje lub utrudnia normalną aktywność danego neuroprzekaźnika

akson (neuryt, wypustka osiowa) (ang. axon)

najdłuższa wypustka neuronu, przewodząca impulsy na zewnątrz komórki

autonomiczny układ nerwowy (wegetatywny układ nerwowy) (ang. autonomic nervous system)

układ, który kontroluje narządy wewnętrzne oraz gruczoły człowieka

bliźnięta dwujajowe (ang. fraternal twins)

bliźnięta, które rozwijają się z dwóch różnych komórek jajowych zapłodnionych przez dwa plemniki, więc ich materiał genetyczny różni się tak samo jak u rodzeństwa, które nie jest z ciąży bliźniaczej

bliźnięta jednojajowe (ang.identical twins)

bliźnięta, które rozwijają się z tego samego plemnika i tej samej komórki jajowej

błona półprzepuszczalna (ang. semipermeable membrane)

błona komórkowa, która umożliwia przechodzenie przez nią mniejszych cząsteczek lub cząsteczek bez ładunku elektrycznego, a zatrzymuje cząsteczki większe lub posiadające ładunek elektryczny

bruzda (łac. sulcus)

wgłębienia lub rowki w korze mózgowej

chromosom (ang. chromosome)

długi łańcuch materiału genetycznego

ośrodkowy (centralny) układ nerwowy (ang. central nervous system (CNS))

mózg i rdzeń kręgowy

ciało migdałowate (jądro migdałowate) (ang. amygdala)

część układu limbicznego zaangażowana w doświadczanie emocji i pamięć emocjonalną

ciało modzelowate (spoidło wielkie mózgu) (łac. corpus callosum)

grube pasmo włókien nerwowych łączących dwie półkule mózgu

czynnościowy rezonans magnetyczny (ang. functional magnetic resonance imaging (fMRI))

służy do badania zmiany aktywności metabolicznej w czasie

ciało migdałowate (jądro migdałowate) (ang. amygdala)

struktura w mózgu, której głównym zadaniem jest regulacja emocji takich jak strach i agresja; bierze również udział w przechowywaniu wspomnień

cukrzyca (ang. diabetes)

choroba związana z niewystarczającą produkcją insuliny

dendryt (ang. dendrites)

rozgałęziona wypustka neuronu, która odbiera sygnały pochodzące od innych neuronów

epigenetyka (ang. epigenetics)

dziedzina genetyki zajmująca się badaniem interakcji genotyp‒środowisko, wyjaśniająca np. dlaczego ten sam genotyp może mieć różną ekspresję

elektroencefalografia (ang. electroencephalography (EEG))

rejestrowanie aktywności elektrycznej mózgu za pomocą elektrod umieszczonych na skórze głowy

fenotyp (ang. phenotype)

obserwowalne cechy danej osoby, będące skutkiem interakcji genotypu i i środowiska

gen (ang. gene)

odcinek DNA całkowicie lub częściowo kontrolujący cechy organizmu

genotyp (ang. genotype)

struktura genetyczna odziedziczona po rodzicach

gonada (ang. gonad)

wydziela hormony płciowe, które są ważne w procesie rozmnażania i pośredniczą zarówno w motywacji seksualnej, jak i w zachowaniach seksualnych

heterozygotyczny (ang. heterozygous)

składający się z dwóch różnych alleli

homozygotyczny (ang. homozygous)

składający się z dwóch identycznych alleli

homeostaza (ang. homeostasis)

stan równowagi, czyli kiedy warunki biologiczne organizmu (np. temperatura ciała) są utrzymywane na optymalnym poziomie

hipokamp (łac. hippocampus)

parzysta struktura w płacie skroniowym powiązana z uczeniem się i pamięcią

hormon (ang. hormone)

związek chemiczny wydzielany przez gruczoły wydzielania wewnętrznego

istota czarna (łac. substantia nigra)

część śródmózgowia, w której wytwarzana jest dopamina; odpowiada za kontrolę ruchu

kwas deoksyrybonukleinowy (DNA) (ang. deoxyribonucleic acid)

cząsteczka w kształcie helisy, zbudowana z par podjednostek zwanych nukleotydami

korelacja genotyp–środowisko (ang. genetic environmental correlation)

pogląd na temat interakcji genotyp–środowisko, według którego geny wpływają na środowisko człowieka, a środowisko wpływa na ekspresję jego genów

komórka glejowa (ang. glial cells)

komórka układu nerwowego, która zapewnia fizyczne i metaboliczne zaplecze neuronom, w tym izolację neuronalną i komunikację oraz transport składników odżywczych i ubocznych produktów przemiany materii

kolbka synaptyczna (ang. terminal button)

zakończenie aksonu zawierające pęcherzyki synaptyczne

kora słuchowa (ang. auditory cortex)

obszar kory mózgowej w płacie skroniowym odpowiedzialny za przetwarzanie informacji słuchowych

kora mózgowa (kora mózgu) (ang. cerebral cortex)

warstwa tkanki nerwowej pokrywająca półkule mózgowe; odpowiedzialna za zaawansowane zdolności umysłowe, np. myślenie abstrakcyjne

kora ruchowa (ang. motor cortex)

obszar kory mózgowej zaangażowany w planowanie i koordynację ruchu

kora przedczołowa (ang. prefrontal cortex)

obszar płata czołowego odpowiedzialny za funkcjonowanie poznawcze wyższego poziomu

kora somatosensoryczna (ang. somatosensory cortex)

ośrodek niezbędny do przetwarzania informacji sensorycznych z całego ciała, takich jak dotyk, temperatura i ból

leki psychotropowe (ang. psychotropic medications)

substancje psychoaktywne, które łagodzą objawy psychiczne, przywracając równowagę neuroprzekaźników

lateralizacja (ang. lateralization)

specjalizacja czynnościowa półkul mózgowych; każda półkula odpowiada za konkretne funkcje

mutacja (ang. mutation)

nagła i trwała zmiana genu

móżdżek (łac. cerebellum)

część tyłomózgowia, która kontroluje równowagę, koordynację, ruch i zdolności ruchowe oraz wybrane funkcje poznawcze dotyczące zapamiętywania

most (ang. pons)

część tyłomózgowia łącząca mózg i rdzeń kręgowy zaangażowana w regulację aktywności mózgu podczas snu

neurony (komórki nerwowe) (ang. neurons)

pobudliwe komórki w układzie nerwowym służące do integracji i przesyłania informacji; są niezbędne dla wszystkich zadań układu nerwowego

neuroprzekaźnik (ang. neurotransmitter)

związek chemiczny będący przekaźnikiem w układzie nerwowym

perikarion (ciało komórki, neurocyt) (łac. soma)

część neuronu zawierająca jądro komórki oraz cytoplazmę

nadnercze (ang. adrenal gland)

gruczoł wydzielania wewnętrznego położony nad nerkami, który wydziela hormony biorące udział w reakcji na stres

osłonka mielinowa (otoczka mielinowa, mielina) (ang. myelin sheath)

substancja tłuszczowa izolująca aksony

obwodowy układ nerwowy (ang. peripheral nervous system (PNS))

nerwy i zwoje nerwowe łączące mózg i rdzeń kręgowy z mięśniami, organami i ośrodkami czuciowymi na obrzeżach ciała

ośrodek Broki (obszar Broki) (ang. Broca’s area)

rejon w lewej półkuli mózgu, w którym zachodzą procesy związane z generowaniem mowy

ośrodek Wernickego (ang. Wernicke’s area)

część mózgu, w której zachodzą procesy rozumienia mowy

potencjał czynnościowy (ang. action potential)

sygnał elektryczny w komórce nerwowej, który najczęściej biegnie od ciała komórki i przesuwa się wzdłuż aksonu

perspektywa biologiczna (ang. biological perspective)

pogląd, że zaburzenia psychiczne takie jak depresja i schizofrenia są związane z brakiem równowagi w jednym lub kilku układach neuroprzekaźników

potencjał błonowy (ang. membrane potential)

różnica potencjałów elektrycznych po obu stronach błony komórkowej

potencjał spoczynkowy (ang. resting potential)

stan gotowości potencjału błony komórkowej neuronu pomiędzy sygnałami

pęcherzyk synaptyczny (ang. synaptic vesicle)

fragment komórki nerwowej, w którym magazynowane są neuroprzekaźniki

próg pobudzenia (ang. threshold of excitation)

poziom potencjału elektrycznego w błonie, którego przekroczenie wywołuje potencjał czynnościowy

przywspółczulny (parasympatyczny) układ nerwowy (ang. parasympathetic nervous system)

układ związany z rutynowymi, codziennymi aktywnościami ciała

przodomózgowie (ang. forebrain)

największa część mózgu, zawierająca między innymi korę mózgową, wzgórze i układ limbiczny

płat czołowy (ang. frontal lobe)

część kory mózgowej zaangażowana w rozumowanie, kontrolę motoryczną, emocje i język; zawiera korę ruchową

półkula mózgowa (ang. hemisphere)

lewa lub prawa połowa mózgu

podwzgórze (łac. hypothalamus)

część podkorowa mózgowia regulująca motywację i zachowania seksualne oraz szereg procesów homeostatycznych; służy jako łącznik między układem nerwowym a układem hormonalnym

płat potyliczny (ang. occipital lobe)

część kory mózgowej związana z przetwarzaniem wizualnym; zawiera pierwotną korę wzrokową

płat ciemieniowy (ang. parietal lobe)

część kory mózgowej zaangażowana w przetwarzanie różnych bodźców zmysłowych; zawiera pierwotną korę somatosensoryczną

pozytonowa tomografia emisyjna (ang. positron emission tomography (PET))

metoda obrazowania polega na wprowadzaniu do ciała pacjenta łagodnie radioaktywnej substancji i monitorowaniu zmian w przepływie krwi do różnych obszarów ciała

płat skroniowy (ang.temporal lobe)

część kory mózgowej związana ze słuchem, pamięcią, emocjami i niektórymi aspektami mowy; zawiera pierwotną korę słuchową

pole brzuszne nakrywki (ang. ventral tegmental area (VTA))

część śródmózgowia, w której wytwarzana jest dopamina; odpowiada za regulację nastroju i uzależnień oraz za funkcjonowanie układu nagrody

pień mózgu (ang. brain stem)

struktura regulująca podstawowe procesy życiowe

przysadka mózgowa (ang. pituitary gland)

gruczoł dokrewny wytwarzający i wydzielający hormony, które m.in. regulują poziom płynu w organizmie i zawiadują aktywnością innych gruczołów w układzie hormonalnym

receptor (ang. receptor)

białko na powierzchni komórki, do którego przyłączają się neuroprzekaźniki

reakcja na zagrożenie (reakcja „walcz lub uciekaj”) (ang. fight or flight response)

aktywacja układu współczulnego (autonomicznego układu nerwowego), umożliwiająca dostęp do rezerw energii i zwiększonej wrażliwości czuciowej, by odeprzeć zagrożenie lub uciec w bezpieczne miejsce

rezonans magnetyczny (ang. magnetic resonance imaging (MRI))

nieinwazyjne obrazowanie tkanek za pomocą pola magnetycznego

rdzeń przedłużony (łac. medulla)

struktura tyłomózgowia kontrolująca zautomatyzowane procesy, takie jak oddychanie, ciśnienie krwi i tętno

szczelina synaptyczna (ang. synaptic cleft)

mała przerwa między dwoma neuronami; miejsce komunikacji między tymi komórkami

somatyczny układ nerwowy (ang. somatic nervous system)

układ, który przekazuje informacje sensoryczne i ruchowe do i z centralnego układu nerwowego

szczelina podłużna mózgu (ang. longitudinal fissure)

najgłębsza bruzda w korze mózgu

śródmózgowie (ang. midbrain)

część mózgu umiejscowiona między przodomózgowiem a tyłomózgowiem; zawiera twór siatkowaty (układ siatkowaty)

teoria ewolucji poprzez dobór naturalny (ang. theory of evolution by natural selection)

teoria, według której przetrwają i będą się rozmnażać organizmy lepiej od pozostałych przystosowane do środowiska

tomografia komputerowa (TK) (ang. computerized tomography (CT))

badanie radiologiczne, w którym uzyskuje się prześwietlenia danego obszaru ciała pacjenta

tyłomózgowie (ang. hindbrain)

część mózgu zawierająca m.in. rdzeń, most i móżdżek

trzustka (ang. pancreas)

narząd wydzielający hormony regulujące poziom cukru we krwi

tarczyca (ang. thyroid gland)

gruczoł wydzielania wewnętrznego; wydziela hormony regulujące metabolizm, wzrost i apetyt

układ limbiczny (ang. limbic system)

układ struktur mózgowych zaangażowanych w procesy emocjonalne i pamięć

układ siatkowaty (ang. reticular formation)

część śródmózgowia ważna dla regulacji cyklu snu i czuwania, pobudzenia, czujności i aktywności ruchowej

układ hormonalny (dokrewny, endokrynny, wewnątrzwydzielniczy) (ang. endocrine system)

układ gruczołów wytwarzających substancje chemiczne zwane hormonami

cecha wielogenowa (poligenowa) (ang. polygenic trait)

cecha uwarunkowana wieloma genami

wychwyt zwrotny (ang. reuptake)

przepompowanie neuroprzekaźnika z powrotem do neuronu, który go uwolnił

współczulny (sympatyczny) układ nerwowy (ang. sympathetic nervous system)

układ odpowiedzialny za mobilizację organizmu w sytuacjach stresowych

wzgórze (łac. thalamus)

obszar mózgu, który przesyła informacje o bodźcach zmysłowych

zakres reakcji (norma reakcji genotypu) (ang. range of reaction)

wyznaczone przez geny granice, w ramach których może się zmieniać dana cecha

zjawisko „wszystko albo nic” (ang. all-or-none)

sygnał pochodzący z innego neuronu może być albo wystarczający, albo niewystarczający do osiągnięcia progu pobudzenia i wywołania potencjału czynnościowego

zakręt kory mózgowej (łac. gyrus)

uwypuklenia na powierzchni kory mózgowej

Cytowanie i udostępnianie

Chcesz zacytować, udostępnić albo zmodyfikować treść tej książki? Została ona wydana na licencji, Creative Commons Attribution License 4.0 która wymaga od Ciebie uznania autorstwa OpenStax.

Cytowanie i udostępnienia
  • Jeśli rozpowszechniasz tę książkę w formie drukowanej, umieść na każdej jej kartce informację:
    Treści dostępne za darmo na https://openstax.org/books/psychologia-polska/pages/1-wprowadzenie
  • Jeśli rozpowszechniasz całą książkę lub jej fragment w formacie cyfrowym, na każdym widoku strony umieść informację:
    Treści dostępne za darmo nahttps://openstax.org/books/psychologia-polska/pages/1-wprowadzenie
Cytowanie

© 19 lip 2021 OpenStax. Treść książki została wytworzona przez OpenStax na licencji Creative Commons Attribution License 4.0. Nazwa OpenStax, logo OpenStax, okładki OpenStax, nazwa OpenStax CNX oraz OpenStax CNX logo nie podlegają licencji Creative Commons i wykorzystanie ich jest dozwolone wyłącznie na mocy uprzedniego pisemnego upoważnienia przez Rice University.