Przejdź do treściPrzejdź do informacji o dostępności
OpenStax Logo
Psychologia

8.1 Jak działa pamięć

Psychologia8.1 Jak działa pamięć
  1. Przedmowa
  2. 1. Wstęp do psychologii
    1. Wprowadzenie
    2. 1.1 Czym jest psychologia
    3. 1.2 Historia psychologii
    4. 1.3 Psychologia współczesna
    5. 1.4 Kariera zawodowa psychologa
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  3. 2. Prowadzenie badań
    1. Wprowadzenie
    2. 2.1 Dlaczego badania są ważne?
    3. 2.2 Metody badawcze
    4. 2.3 Analiza wyników
    5. 2.4 Etyka
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  4. 3. Biopsychologia
    1. Wprowadzenie
    2. 3.1 Genetyka człowieka
    3. 3.2 Komórki układu nerwowego
    4. 3.3 Składowe układu nerwowego
    5. 3.4 Mózg i rdzeń kręgowy
    6. 3.5 Układ hormonalny
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Rozwijaj się
  5. 4. Stany świadomości
    1. Wprowadzenie
    2. 4.1 Czym jest świadomość?
    3. 4.2 Rola snu
    4. 4.3 Fazy snu
    5. 4.4 Zaburzenia snu
    6. 4.5 Używanie substancji psychoaktywnych
    7. 4.6 Inne stany świadomości
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Rozwijaj się
  6. 5. Wrażenia zmysłowe i spostrzeganie
    1. Wprowadzenie
    2. 5.1 Czym różnią się wrażenia zmysłowe i spostrzeganie
    3. 5.2 Fale i długości fal
    4. 5.3 Wzrok
    5. 5.4 Słuch
    6. 5.5 Inne zmysły
    7. 5.6 Zasady postrzegania w psychologii Gestalt
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Rozwijaj się
  7. 6. Uczenie się
    1. Wprowadzenie
    2. 6.1 Na czym polega proces uczenia się?
    3. 6.2 Warunkowanie klasyczne
    4. 6.3 Warunkowanie sprawcze
    5. 6.4 Uczenie się przez obserwację (modelowanie)
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  8. 7. Myślenie i inteligencja
    1. Wprowadzenie
    2. 7.1 Czym jest poznanie?
    3. 7.2 Język
    4. 7.3 Rozwiązywanie problemów
    5. 7.4 Czym jest inteligencja i twórczość?
    6. 7.5 Pomiar inteligencji
    7. 7.6 Źródła inteligencji
    8. Kluczowe pojęcia
    9. Podsumowanie
    10. Sprawdź wiedzę
    11. Ćwicz myślenie krytyczne
    12. Rozwijaj się
  9. 8. Pamięć
    1. Wprowadzenie
    2. 8.1 Jak działa pamięć
    3. 8.2 Obszary mózgu zaangażowane w procesy pamięciowe
    4. 8.3 Kłopoty z pamięcią
    5. 8.4 Sposoby na poprawę pamięci
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  10. 9. Psychologia rozwojowa
    1. Wprowadzenie
    2. 9.1 Co to jest psychologia rozwojowa?
    3. 9.2 Teorie psychologii rozwojowej
    4. 9.3 Stadia rozwoju
    5. 9.4 Kres życia
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  11. 10. Emocje i motywacje
    1. Wprowadzenie
    2. 10.1 Emocje
    3. 10.2 Biologia emocji
    4. 10.3 Motywacja
    5. 10.4 Sfera seksualna
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  12. 11. Osobowość
    1. Wprowadzenie
    2. 11.1 Czym jest osobowość?
    3. 11.2 Freud i perspektywa psychodynamiczna
    4. 11.3 Neofreudyści: Adler, Erikson, Jung i Horney
    5. 11.4 Podejście poznawcze
    6. 11.5 Podejścia humanistyczne
    7. 11.6 Teorie cech
    8. 11.7 Socjobiologiczna koncepcja osobowości
    9. 11.8 Kulturowe uwarunkowania osobowości
    10. 11.9 Temperament
    11. 11.10 Ocena osobowości
    12. Kluczowe pojęcia
    13. Podsumowanie
    14. Sprawdź wiedzę
    15. Ćwicz myślenie krytyczne
    16. Rozwijaj się
  13. 12. Psychologia społeczna
    1. Wprowadzenie
    2. 12.1 Czym zajmuje się psychologia społeczna?
    3. 12.2 Atrybucje
    4. 12.3 Role i normy społeczne
    5. 12.4 Postawy i ich zmiana
    6. 12.5 Konformizm, zgodność, posłuszeństwo
    7. 12.6 Uprzedzenia i dyskryminacja
    8. 12.7 Agresja
    9. 12.8 Zachowania pomocne
    10. 12.9 Tworzenie relacji
    11. Kluczowe pojęcia
    12. Podsumowanie
    13. Sprawdź wiedzę
    14. Ćwicz myślenie krytyczne
    15. Rozwijaj się
  14. 13. Psychologia pracy i organizacji
    1. Wprowadzenie
    2. 13.1 Dopasowanie człowiek–organizacja
    3. 13.2 Postawy wobec organizacji i relacje w pracy
    4. 13.3 Stres w pracy
    5. 13.4 Motywacja do pracy
    6. Kluczowe pojęcia
    7. Podsumowanie
    8. Sprawdź wiedzę
    9. Ćwicz myślenie krytyczne
    10. Rozwijaj się
  15. 14. Stres
    1. Wprowadzenie
    2. 14.1 Czym jest stres?
    3. 14.2 Stresory
    4. 14.3 Stres a choroby
    5. 14.4 Kontrolowanie stresu
    6. 14.5 Dążenie do szczęścia
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Rozwijaj się
  16. 15. Zaburzenia psychiczne
    1. Wprowadzenie
    2. 15.1 Czym są zaburzenia psychiczne?
    3. 15.2 Diagnostyka i klasyfikacja zaburzeń psychicznych
    4. 15.3 Poglądy na przyczyny zaburzeń psychicznych
    5. 15.4 Zaburzenia lękowe
    6. 15.5 Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne i pokrewne
    7. 15.6 Zespół stresu pourazowego
    8. 15.7 Zaburzenia nastroju
    9. 15.8 Schizofrenia
    10. 15.9 Zaburzenia dysocjacyjne
    11. 15.10 Zaburzenia występujące u dzieci
    12. 15.11 Zaburzenia osobowości
    13. Kluczowe pojęcia
    14. Podsumowanie
    15. Sprawdź wiedzę
    16. Ćwicz myślenie krytyczne
    17. Rozwijaj się
  17. 16. Terapia i leczenie
    1. Wprowadzenie
    2. 16.1 Terapia zaburzeń psychicznych teraz i kiedyś
    3. 16.2 Techniki terapeutyczne
    4. 16.3 Sposoby leczenia
    5. 16.4 Uzależnienia i zaburzenia związane z zażywaniem środków odurzających
    6. 16.5 Wykorzystanie paradygmatu społeczno-kulturowego w terapii
    7. Kluczowe pojęcia
    8. Podsumowanie
    9. Sprawdź wiedzę
    10. Ćwicz myślenie krytyczne
    11. Rozwijaj się
  18. Bibliografia
  19. Skorowidz nazwisk
  20. Skorowidz rzeczowy
  21. Skorowidz terminów obcojęzycznych

Pamięć jest systemem przetwarzania informacji, dlatego często jej działanie porównujemy z działaniem komputera. Pamięć (ang. memory) to zestaw procesów wykorzystywanych do kodowania, przechowywania i wydobywania informacji (Rysunek 8.2).

Rysunek 8.2 Kodowanie obejmuje wprowadzenie informacji do pamięci. Przechowywanie to zachowywanie zakodowanych informacji. Trzecią funkcją pamięci jest wydobywanie informacji z pamięci i wprowadzanie ich do świadomości.

Kodowanie

Nasz mózg otrzymuje informacje w procesie zwanym kodowaniem (przyswajaniem) (ang. encoding), czyli wprowadzaniem informacji do pamięci. Otrzymawszy ze zmysłów informacje z otoczenia, mózg je oznacza, czyli koduje. Taką informację łączymy z innymi elementami i wiążemy nowe pojęcia z już przechowywanymi w umyśle. Kodowanie informacji może być automatyczne lub kontrolowane.

Gdyby ktoś cię spytał, co było dziś na śniadanie, prawdopodobnie przypomnisz to sobie bez wysiłku. Ten rodzaj przetwarzania nazywamy automatycznym lub bezwysiłkowym. Tak zapamiętujemy czas, przestrzeń, częstotliwość czy znaczenie słów. Przetwarzanie automatyczne (ang. automatic processing) odbywa się bez świadomego wysiłku, Innym przykładem może być przypomnienie sobie ostatnich przygotowań do egzaminu. Ale co było wtedy do nauczenia? Zapamiętanie tych informacji zapewne wymagało od ciebie wiele wysiłku i skupienia uwagi. Taki rodzaj przetwarzania nazywamy kontrolowanym (lub wysiłkowym) (ang. effortful processing) (Rysunek 8.3).

Rysunek 8.3 Gdy opanowujesz nową umiejętność, np. prowadzenie samochodu, musisz włożyć wiele wysiłku i uwagi, by zapamiętać, jak hamować, jak skręcać, jak obsługiwać skrzynię biegów i tak dalej. Gdy już nauczysz się prowadzić, dodatkowe umiejętności z tego zakresu przyswajasz automatycznie (Źródło: Robert Couse-Baker).

Jakie sposoby zapewniają najskuteczniejsze kodowanie ważnych informacji? Nawet najprostsze zdanie łatwiej zapamiętać, jeśli ma ono dla nas sens (Anderson, 1984). Przeczytaj poniższe zdania (Bransford i McCarrell, 1974), odwróć wzrok i policz od 30 do zera trójkami, a potem spróbuj je zapisać (tylko bez podglądania!).

  • Nuty były fałszywe, bo szwy się rozeszły.

  • Podróż nie uległa opóźnieniu z powodu rozbicia butelki.

  • Stóg siana miał znaczenie, gdyż materiał się rozdarł.

Jak ci poszło? Każde z tych zdań z osobna zapewne wydało ci się zagmatwane i trudno było ci je sobie dokładnie przypomnieć. Teraz spróbuj zapisać je ponownie, używając następujących podpowiedzi: kobza, chrzest statku, skok ze spadochronem. Policz od 40 do zera czwórkami i sprawdź, jak dobrze udało ci się zapamiętać je tym razem. Czy zdania nie wydają się teraz łatwiejsze do zapamiętania? Wszystko przez to, że zostały podane w kontekście. Materiał lepiej się zapamiętuje, jeśli nadamy mu sens.

Istnieją trzy rodzaje kodowania. Kodowanie słów i ich znaczenia jest znane jako kodowanie semantyczne (ang. semantic encoding). Kodowanie semantyczne nie jest jednak ograniczone tylko do słów, ale dotyczy wszelkich informacji niosących znaczenie. Jako pierwszy opisał je w 1935 roku William Bousfield (1854-1943) na podstawie wyników eksperymentu, w którym prosił badanych o zapamiętywanie słów. Zestaw słów sprawiał wrażenie, że są one niepowiązane, ale faktycznie należały one do czterech kategorii znaczeniowych. Co ciekawe, badani przywoływali je zgodnie z podziałem na kategorie, co wskazywało, że podczas zapamiętywania mogli jednak zwracać uwagę na ich znaczenie.

Zapamiętywanie obrazów nazywamy kodowaniem wzrokowym (ang. visual encoding), a dźwięków, zwłaszcza słów - kodowaniem akustycznym (ang. acoustic encoding). Żeby zorientować się, na czym polega kodowanie wizualne, przeczytaj poniższą listę wyrazów: samochód, poziom, pies, prawda, książka, wartość. Jak sądzisz, które z nich byłoby ci najłatwiej zapamiętać i odtworzyć po pewnym czasie? Prawdopodobnie łatwiej byłoby ci przypomnieć sobie samochód, psa i książkę, a trudniej poziom, prawdę i wartość. Dlaczego? Bo łatwiej przywołać z pamięci konkretne obrazy niż same słowa. Czytając słowa samochód, pies albo książka, tworzysz w umyśle odpowiadające im obrazy. Te wyrazy mają swoje konkretne odpowiedniki. Tymczasem abstrakcyjne pojęcia, jak wolność, prawda i wartość, nie mają obrazowych odpowiedników. Słowa, którym odpowiadają obrazy, są zapamiętywane zarówno wzrokowo, jak i semantycznie (Paivio, 1986), a przez to zapamiętujemy je skuteczniej. Określamy to jako podwójne kodowanie.

Teraz zajmijmy się kodowaniem akustycznym. Przyjmijmy, że jedziesz samochodem i nagle w radiu zaczynają grać piosenkę, którą słyszysz po raz pierwszy od co najmniej 10 lat. Zaczynasz śpiewać do wtóru i okazuje się, że pamiętasz każde słowo. W Stanach Zjednoczonych dzieci często uczą się alfabetu poprzez piosenkę, w ten sposób zapamiętują także liczbę dni w każdym miesiącu: Thirty days has September, / April, June, and November; / All the rest have thirty-one, / Save February, with twenty-eight days clear, / And twenty-nine each leap year. W polskim systemie edukacyjnym od piosenek popularniejsze są wierszyki, np.: Pamiętają mali, duzi,/ że dwanaście sztuk to tuzin”. Zapamiętanie faktów jest łatwiejsze dzięki kodowaniu akustycznemu, czyli kodowaniu dźwięków, jakie towarzyszą tym słowom. To jeden z powodów, dla których małe dzieci większość wiadomości przyswajają poprzez piosenkę, rym i rytm.

Jak myślisz, który z tych trzech typów kodowania najlepiej pozwoliłby zapamiętać informacje werbalne? W latach 70. XX wieku psychologowie Fergus Craik i Endel Tulving (1975) przeprowadzili serię eksperymentów, w których uczestnikom prezentowano słowa razem z dotyczącymi ich pytaniami. Pytania wymagały od badanych przetwarzania słów na jednym z trzech poziomów. Żeby wymusić przetwarzanie wzrokowe, pytano np. o krój czcionki, którą zapisano dane słowo. Przy przetwarzaniu akustycznym – o brzmienie, jakie ma słowo albo o kojarzący się z nim rym, przy przetwarzaniu semantycznym zaś – o znaczenie słowa. Po zakończeniu prezentacji przeprowadzano niezapowiedziany sprawdzian pamięciowy.

Słowa kodowane semantycznie były zapamiętywane lepiej niż kodowane wzrokowo lub akustycznie. Kodowanie semantyczne wymaga głębszego przetwarzania niż wzrokowe czy akustyczne. Craik i Tulving stwierdzili, że najlepiej przetwarzamy informacje werbalne dzięki kodowaniu semantycznemu, szczególnie jeśli zastosujemy coś, co nazywamy efektem odniesienia do Ja. Efekt odniesienia do Ja (ang. self-reference effect) to tendencja jednostki do lepszego zapamiętywania tego, co dotyczy niej samej, w przeciwieństwie do informacji mniej osobiście istotnej (Rogers, Kuiper i Kirker, 1977). Czy kodowanie semantyczne może być korzystne podczas zapamiętywania pojęć zawartych w tym rozdziale?

Przechowywanie

Gdy już informacja zostanie zakodowana, musimy ją jakoś przechować. Nasze mózgi robią to bezustannie. Przechowywanie (ang. storage) oznacza stworzenie dla informacji trwałej bazy.

Żeby informacja trafiła do magazynu pamięci (czyli do pamięci trwałej), musi przejść przez trzy odrębne fazy: pamięci sensorycznej (inaczej: rejestr sensoryczny lub pamięć ultrakrótkotrwała), pamięci krótkotrwałej i wreszcie pamięci długotrwałej (inaczej: trwałej). Taki podział zaproponowali jako pierwsi Richard Atkinson i Richard Shiffrin (1968). Ich model ludzkiej pamięci (Rysunek 8.4), nazwany modelem Atkinsona i Shiffrina (ang. Atkinson and Shiffrin's model) opiera się na założeniu, że przetwarzamy informacje na podobnej zasadzie, jak robią to komputery.

Rysunek 8.4 Zgodnie z modelem pamięci Atkinsona i Shiffrina, żeby informacja została zachowana w pamięci długotrwałej, musi przejść przez rejestr sensoryczny i pamięć krótkotrwałą.

Model Atkinsona i Shiffrina nie jest jedyny. Na przykład Baddeley i Hitch (1974) zaproponowali model pamięci roboczej, w którym pamięć krótkotrwała przybiera różne formy. W ich modelu zachowywanie wspomnień w pamięci krótkotrwałej przypomina otwieranie różnych plików w komputerowym katalogu i dodawanie tam nowych informacji. Pliki w pamięci roboczej mają ograniczoną pojemność dla przechowywanych informacji. Typ pamięci krótkotrwałej (czy też pliku komputerowego) zależy od rodzaju otrzymanej informacji. Istnieją wspomnienia w postaci wizualno-przestrzennej (obrazowej) i takie o materiale mówionym albo pisanym (słownym). Wszystkie są przechowywane w trzech systemach pamięci krótkotrwałej: szkicowniku (notesie) wizualno-przestrzennym, buforze epizodycznym i pętli fonologicznej (Baddeley, 2004). W tym modelu kontrolę nad przepływem informacji do i z tych trzech systemów krótkoterminowych sprawuje centralny system wykonawczy (centralny mechanizm wykonawczy), jak również jest on odpowiedzialny za przenoszenie informacji do pamięci długotrwałej. W ten sposób ujęta jest jeszcze jedna, niezwykle istotna funkcja pamięci - przetwarzanie informacji.

Rejestr sensoryczny

W modelu Atkinsona i Shiffrina bodźce z otoczenia najpierw przechodzą przez rejestr sensoryczny (ang. sensory memory), przechowujący krótkotrwałe wrażenia zmysłowe, takie jak obrazy, dźwięki czy smaki. Takie przechowanie trwa zaledwie ułamek sekundy lub kilka sekund. Ciągle jesteśmy bombardowani informacjami zmysłowymi. Nie możemy zachować wszystkich ani nawet większej części z nich. Zresztą większość nie ma żadnego wpływu na nasze życie. Na przykład, jak była ubrana pani profesor na ostatnim wykładzie? Jeśli strój jest odpowiedni do sytuacji, to nie ma to dla ciebie żadnego znaczenia. Informacje płynące ze zmysłów o dźwiękach, obrazach, zapachach, a nawet teksturach odrzucamy jako nieistotne. Dopiero jeśli uznamy, że w jakiś sposób są dla nas ważne, przenosimy je do magazynu pamięci krótkotrwałej.

Pamięć krótkotrwała

Pamięć krótkotrwała (ang. short-term memory (STM) to miejsce czasowego przechowywania informacji zmysłowych, w którym są one przetwarzane; czasami nazywa się ją też pamięcią roboczą (operacyjną, pracującą), chociaż oba te rodzaje pamięci nie są tym samym.. Pamięć krótkotrwała stanowi element pamięci roboczej. Pobiera informacje z pamięci zmysłowej i czasami wiąże je z czymś, co już istnieje w pamięci długotrwałej. Przechowywanie danych w pamięci roboczej trwa od 15 do 30 sekund.

Pomyśl o pamięci krótkotrwałej jak o informacji, która pojawia się na ekranie komputera: dokumencie, arkuszu kalkulacyjnym czy stronie internetowej. Możesz ją przenieść do pamięci trwałej (zapisać na twardym dysku) albo odrzucić (skasować dokument lub zamknąć stronę internetową). Ten krok nazywamy powtarzaniem (ang. rehearsal). Świadome utrwalanie informacji, które chcemy zapamiętać, przenoszenie ich z pamięci krótkotrwałej do długotrwałej, nazywamy konsolidacją śladów pamięciowych (ang. memory consolidation).

Dzięki powtarzaniu informacje są przenoszone z pamięci krótkotrwałej do długotrwałej. Przykładem aktywnego powtarzania (ang. active rehersal) jest śpiewanie piosenki ABC przez dzieci uczące się angielskiego, która pozwala zapamiętać kolejność liter w alfabecie. Natomiast tzw. powtarzanie opracowujące (ang. elaborative rehearsal) polega na łączeniu nowych informacji z tymi, które już znamy. Możesz je zastosować, gdy spotkasz kogoś na imprezie i chcesz zanotować adres tej osoby, ale musisz polegać wyłącznie na swojej pamięci, bo twój telefon ma rozładowaną baterię. By zapamiętać nazwę ulicy, możesz np. uświadomić sobie, że autobus, którym jeździsz na uczelnię, zatrzymuje się na przystanku, na którym widnieje nazwa tej właśnie zapamiętywanej przez ciebie ulicy. Craik i Lockhart (1972) zaproponowali hipotezę poziomów przetwarzania (ang. levels of processing hopothesis), zgodnie z którą im głębiej o czymś myślisz, tym lepiej to zapamiętujesz.

Możesz spytać, ile informacji nasza pamięć potrafi przetwarzać jednocześnie. Żeby zbadać pojemność i trwałość swojej pamięci krótkotrwałej, poproś znajomą osobę, by przeczytała ci kolejne losowe ciągi cyfr od najkrótszego do najdłuższego (Rysunek 8.5), rozpoczynając każdy ciąg od słów: „Jesteś gotowy/ Jesteś gotowa?” i kończąc go słowem „Odtwórz”, po którym powinieneś spróbować zapisać dany ciąg z pamięci w podanej kolejności.

Rysunek 8.5 Popracuj z tymi ciągami liczb tak jak opisano powyżej, by dowiedzieć się, jak długi ciąg cyfr potrafisz zapamiętać i odtworzyć.

Zapisz najdłuższy ciąg, który udało ci się powtórzyć bezbłędnie. Dla większości będzie to mniej więcej 7 cyfr, plus lub minus 2. W roku 1956 George Miller dokonał przeglądu badań nad pojemnością pamięci krótkotrwałej i stwierdził, że ludzie są w stanie zapamiętać od 5 do 9 elementów, bitów uznał więc, że pojemność pamięci krótkotrwałej wynosi „magiczną liczbę siedem”. Jednak nowsze badania wykazały, że pojemność pamięci operacyjnej wynosi 4 plus lub minus 1 (Cowan, 2010). Na ogół przypominanie jest nieco łatwiejsze dla losowych ciągów cyfr niż dla losowych ciągów liter (Jacobs, 1887) i często lepsze dla informacji, które słyszymy (kodowanie akustyczne) niż dla tych, które widzimy (kodowanie wizualne) (Anderson, 1969).

Zanikanie śladów pamięciowych (ang. memory trace decay) oraz ich nakładanie się, czyli interferencja (ang. memory trace interference) to dwa czynniki mające wpływ na utrzymanie informacji w pamięci krótkotrwałej. Peterson i Peterson (1959) badali pamięć krótkotrwałą za pomocą trzyliterowych sekwencji (trigramów), np. CLS, które uczestnik miał przypominać sobie po czasie od 3 do 18 sekund. Okazało się, że po 3 sekundach uczestnicy pamiętali około 80% trigramów, a po 18 sekundach zaledwie 10% trigramów. Na tej podstawie badacze sformułowali hipotezę, że pamięć krótkotrwała zanika po 18 sekundach. W tym 18-sekundowym okresie ślady pamięciowe stają się coraz mniej aktywne i informacja ulega zapomnieniu. Jednak Keppel i Underwood (1962) po przeanalizowaniu tylko pierwszej próby zadania z trigramami ustalili, że na utrzymywanie się pamięci krótkotrwałej ma wpływ również interferencja proaktywna, która polega na tym, że zapamiętana wcześniej informacja utrudnia zapamiętywanie nowej.

Zanikanie śladów pamięciowych oraz interferencja proaktywna wpływają na przechowywanie informacji w pamięci krótkotrwałej. Gdy wreszcie informacja zostanie przekazana do pamięci długotrwałej, musi ulec konsolidacji zarówno na poziomie synaptycznym, co trwa kilka godzin, jak i w systemie pamięciowym, co może trwać tydzień lub dłużej.

Pamięć długotrwała

Pamięć długotrwała (ang. long-term memory (LTM)) to inaczej przechowywanie informacji na stałe. W przeciwieństwie do pamięci krótkotrwałej, pojemność LTM jest nieograniczona. Przechowuje wszystko to, co pamiętasz, a zdarzyło się wcześniej niż kilka minut temu. Trudno jest prowadzić rozważania nad pamięcią długotrwałą bez zastanowienia się, jak jest ona ustrukturalizowana. A teraz szybki test: jakie pierwsze słowo przychodzi ci do głowy, gdy słyszysz „dżem truskawkowy”? Czy jest to „bułka”? Jeśli tak, prawdopodobnie twój mózg skojarzył dżem i bułkę. Przyjmuje się, że wspomnienia są zorganizowane w postaci sieci semantycznych (skojarzeniowych) (Collins i Loftus, 1975). Sieć semantyczna składa się z pojęć, które są – jak już pewnie wiesz z wcześniejszej lektury – lingwistycznymi kategoriami informacji, obrazów, idei i wspomnień takich jak doświadczenia życiowe. Chociaż doświadczenia i zdobyta wiedza mogą mieć wpływ na organizację pojęć, uważa się, że są one uporządkowane w umyśle w sposób hierarchiczny (Anderson i Reder, 1999, Johnson i Mervis, 1997, 1998; Palmer, Jones, Hennessy, Unze, i Pick, 1989; Rosch, Mervis, Gray, Johnson, i Boyes-Braem, 1976; Tanaka i Taylor, 1991). Pokrewne pojęcia są ze sobą powiązane, a siła tego połączenia zależy od tego, jak często występowały wspólnie.

Sieci semantyczne u każdego z nas są różne i zależą od naszych osobistych doświadczeń. Istotne dla procesu zapamiętywania jest spostrzeżenie, że aktywacja któregokolwiek fragmentu sieci semantycznej również w pewnym stopniu aktywuje pojęcia z nim połączone. Proces ten nosi nazwę rozprzestrzeniania się aktywacji (ang. spreading activation) (Collins i Loftus, 1975). Zaktywizowanie pewnego fragmentu sieci ułatwia dostęp do skojarzonych z nim pojęć, ponieważ zostały one już częściowo zaktywizowane. Gdy przypominasz sobie wcześniejsze wydarzenia, aktywujesz jakieś pojęcie. Dzięki temu powiązane z nim pojęcia mogą być łatwiej przypomniane, bo już są częściowo aktywne. Aktywacja jednak nie rozprzestrzenia się tylko w jednym kierunku. Gdy coś sobie przypominasz, zwykle możesz skorzystać z kilku ścieżek, które pozwolą ci dostać się do określonego zasobu twojej pamięci. Im więcej masz wypracowanych połączeń z danym pojęciem, tym większa jest szansa, że lepiej je zapamiętasz.

Istnieją dwa rodzaje pamięci długotrwałej: pamięć jawna (świadoma) (ang. explicit memory) i pamięć utajona (nieświadoma) (ang. implicit memory) schematycznie przedstawione na Rysunku 8.6.

Istotny dla zrozumienia, czym oba rodzaje pamięci się różnią, jest odmienny wpływ na obie z nich takich czynników jak: starzenie się, niektóre rodzaje urazów mózgu oraz określone zaburzenia psychiczne. W pamięci jawnej przechowujemy wspomnienia, które staramy się aktywnie zapamiętać i przywołać. Gdy na przykład uczysz się do egzaminu z chemii, wiedza, którą zdobywasz, stanie się częścią twojej pamięci jawnej. Posługując się analogią komputerową, informacje w LTM są zapisane na twardym dysku. Nie masz ich na pulpicie (w pamięci krótkotrwałej), ale możesz je przywołać, gdy tylko zechcesz, przynajmniej przez większość czasu.

Nie wszystkie wspomnienia w pamięci trwałej są silne. Niektóre można sobie przypomnieć tylko dzięki odpowiednim wskazówkom. Łatwo zapewne będzie ci odpowiedzieć na pytanie: „Które miasto jest stolicą Polski?”, ale trudniej przywołać z pamięci nazwę restauracji, w której jedliście obiad podczas zeszłorocznych wakacji w Grecji. Łatwiej ci będzie przypomnieć ją sobie dzięki wskazówce, np. że nazwa pochodzi od nazwiska właściciela, z którym rozmawialiście o piłce nożnej, bo odkryliście, że to wasza wspólna pasja. Pamięć jawna jest czasami określana jako deklaratywna, gdyż zawarte w niej informacje mogą być ujęte w słowach. Pamięć jawna dzieli się na pamięć epizodyczną i semantyczną.

Pamięć epizodyczna (ang. episodic memory) jest rodzajem pamięci deklaratywnej, która gromadzi informacje o tym, czego doświadczyliśmy osobiście, tzw. epizody. Może to być na przykład wspomnienie twoich ostatnich urodzin. Zwykle wspomnienia epizodyczne mają charakter narracji, opowiadania. Pojęcie pamięci epizodycznej po raz pierwszy zaproponowano w latach 70. XX wieku (Tulving, 1972). Od tamtej pory Endel Tulving (ur. 1927) i inni badacze pod wpływem dowodów naukowych przeformułowali swoją teorię. Obecnie uważają, że pamięć epizodyczna dotyczy tego, co zdarzyło się w określonym miejscu i czasie; obejmuje co, gdzie i kiedy każdego zapamiętanego zdarzenia (Tulving, 2002). Zawiera nie tylko wspomnienie wizualne, lecz także poczucie, że znamy to, co pamiętamy (Hassabis i Maguire, 2007). Ponadto pamięć epizodyczną cechuje poczucie subiektywnego czasu, świadomość autonoetyczna i odniesienie do Ja. Występuje, zdaniem Tulvinga, tylko u ludzi i pojawia się w rozwoju ontogenetycznym później niż pamięć semantyczna. Pamięć semantyczna (ang. semantic memory) to wiedza na temat słów, pojęć i tych wszystkich faktów, które są oparte na wiedzy językowej. Na ogół informacje z tej pamięci są odtwarzane jako fakty. Semantyczna oznacza mająca związek z językiem i wiedzą na temat języka. Na przykład odpowiedzi na takie pytania jak „czym jest psychologia” czy „na jakim kontynencie leży Polska” są przechowywane w pamięci semantycznej. Przypomnieć jednak należy, jak wspomniano wcześniej, że wiedza semantyczna dotyczy wszelkich treści, którym możemy nadać znaczenie, czyli nie jest ograniczona do języka.

Pamięć utajona z kolei przechowuje wspomnienia będące poza świadomością. Chociaż wspomnienia te są nabywane bez naszej wiedzy i nie jesteśmy w stanie świadomie ich odtworzyć, fakt ich przechowywania ujawnia się w wykonaniu niektórych zadań (Roediger, 1990; Schacter, 1987). Do badania pamięci utajonej wykorzystuje się zadania stawiające wysokie wymagania poznawcze, jak uczenie się sztucznej gramatyki (Reber, 1976), pamiętanie słów (Jacoby, 1983; Jacoby i Witherspoon, 1982) oraz uczenie się ukrytych zależności czy zasad (Greenspoon, 1955; Giddan i Eriksen, 1959; Krieckhaus i Eriksen, 1960). Wracając do metafory komputerowej, pamięć utajona przypomina programy działające w tle, których wpływu nie jesteśmy świadomi. Pamięć utajona może ujawniać się zarówno w obserwowalnych zachowaniach, jak i w wykonywaniu zadań poznawczych, jednak nie można jej wyrazić słowami. Wyróżnia się kilka rodzajów pamięci utajonej, w tym proceduralną, torowanie i warunkowanie emocjonalne. Większość autorów prac z zakresu psychologii pamięci za Larrym Squire'em (ur. 1941) uznaje, że szerszym pojęciem jest pamięć niedeklaratywna, obejmująca wymienione powyżej rodzaje pamięci, w tym pamięć utajoną.

Rysunek 8.6 Pamięć długotrwała dzieli się na dwie główne kategorie: deklaratywną i utajoną (niedeklaratywną). Deklaratywna obejmuje pamięć epizodyczną i semantyczną. Pamięć utajona obejmuje pamięć proceduralną i to, czego uczymy się poprzez warunkowanie.

Pamięć proceduralna (ang. procedural memory) jest często badana za pomocą obserwowalnych zachowań (Adams, 1957; Lacey i Smith,1954; Lazarus i McCleary, 1951). Przechowuje ona informacje o tym, jak wykonywać określone czynności i wiedzę na temat umiejętności, jak mycie zębów, jazda na rowerze czy prowadzenie samochodu. Na pewno pierwsze próby jazdy na rowerze czy prowadzenia samochodu nie były zbyt udane, ale po roku ćwiczenia każdy z nas był w tym znacznie lepszy. Skuteczniejsza jazda na rowerze wynikała z nauczenia się utrzymywania równowagi. Na początku myśli się o trzymaniu prosto, ale po nabyciu wprawy po prostu się to czyni. Co więcej, potrafisz utrzymać równowagę, ale trudno byłoby opisać słowami, jak to robisz. Podobnie dzieje się w trakcie nauki prowadzenia samochodu. Początkowo trzeba stale świadomie myśleć o wielu czynnościach, natomiast później wykonywane są one automatycznie. Często w początkowych etapach uczenia się umiejętności potrzebujemy wskazówek słownych podawanych przez inne osoby. Jednak rezultatem dalszego ćwiczenia jest wiedza przechowywana w pamięci utajonej.

Innym rodzajem pamięci utajonej jest utajone torowanie (Schacter, 1992). W torowaniu ekspozycja na jakiś bodziec wpływa na sposób reagowania na inny bodziec. Bodźcami mogą być słowa czy obrazy, stosowane w celu wywołania określonej reakcji lub wspomożenia rozpoznawania. Na przykład niektórzy ludzie lubią pikniki, wyjazd na łono natury, rozkładanie obrusu na trawie i spożywanie pysznych kanapek.

A teraz popatrz na poniższe litery i ułóż z nich słowo.

ŁOSMA ŁOSMA

Jakie słowo udało się ułożyć? Jest prawdopodobne, że „masło”.

Po przeczytaniu takiego tekstu: „Niektórzy ludzie lubią prace ogrodowe. Jesienią grabią liście i opatulają krzaki na zimę”, zapewne tym słowem byłaby „słoma”, a nie masło.

Czy pamiętasz wcześniejszą dyskusję na temat sieci semantycznych? Ludziom łatwiej przychodzi do głowy słowo „masło” po przeczytaniu o pikniku, gdyż masło jest skojarzone z kanapkami i piknikiem. „Masło” podległo torowaniu dzięki aktywizacji sieci semantycznej. Analogicznie słowo „słoma” podległo torowaniu przez ogród. Torowanie odpowiada także za to, że na słowo „dżem truskawkowy” prawdopodobnie powiesz „bułka”.

Utajone warunkowanie emocjonalne stanowi rodzaj pamięci zaangażowany w reakcje emocjonalne warunkowane za pomocą warunkowania klasycznego (Olson i Fazio, 2001). Takie skojarzenia emocjonalne nie mogą być świadomie opisane ani przywołane, ale mogą być powiązane z różnymi bodźcami. Na przykład specyficzne zapachy potrafią wywołać u niektórych osób jakąś reakcję emocjonalną. Jeśli jakiś zapach wywołuje u ciebie dobry lub zły nastrój, a nie wiesz, dlaczego tak się dzieje, jest to utajona reakcja emocjonalna. Podobnie wiele osób reaguje na jakąś konkretną piosenkę w sposób emocjonalny. Także w tym przypadku mamy do czynienia z utajoną reakcją emocjonalną (Yang, Xu, Du, Shi, Fang, 2011).

Wokół nas

Czy potrafisz zapamiętać wszystko, co kiedykolwiek udało ci się zrobić lub powiedzieć?

Wspomnienia epizodyczne są przez niektórych psychologów, np. Tulvinga, nazywane autobiograficznymi. Jednak większość badaczy zwraca uwagę, że pamięć autobiograficzna zawiera także dane o charakterze semantycznym, proceduralnym i emocjonalnym, jak podstawowe dane na własny temat, uogólnione wspomnienia powtarzających się zdarzeń czy ustosunkowania do innych osób. Sprawdźmy szybko twoją pamięć autobiograficzną. Czy pamiętasz swoje ubranie sprzed pięciu lat? Co było u ciebie na obiad 10 kwietnia 2009 r.? Odpowiedź na te pytania może być trudna, jeśli nie niemożliwa. Czy pamiętasz wszystkie zdarzenia, jakie przeżyłeś w ciągu dotychczasowego życia? Posiłki, rozmowy, wybór stroju, pogodę itp.? Najprawdopodobniej nikomu z nas nie udałoby się odtworzyć wszystkich takich zdarzeń. Potrafi to jednak amerykańska aktorka Marilu Henner, najlepiej znana z telewizyjnego show Taxi. Ma ona zadziwiającą, niezwykle dokładną pamięć autobiograficzną (Rysunek 8.7).

.
Rysunek 8.7 Fantastyczna pamięć autobiograficzna Marilu Henner określana jest mianem hipermnezji (źródło: Mark Richardson).

Bardzo niewielu ludzi potrafi przypominać sobie swoją przeszłość tak dokładnie; do dziś znamy tylko 12 osób z takimi zdolnościami, a tylko kilka z nich przebadano (Parker, Cahill i McGaugh 2006). I choć hipermnezja (ang. hyperthymesia) ujawnia się zwykle w okresie dojrzewania, wydaje się, że dwójka dzieci w USA ma wspomnienia z okresu dużo wcześniejszego niż 10. urodziny. Przeważnie tzw. amnezja dziecięca obejmuje okres do 3.-6. roku życia.

Wydobywanie

Sporo wysiłku kosztowało cię zakodowanie (dzięki przetwarzaniu kontrolowanemu) i przechowanie ważnych informacji do zbliżającego się egzaminu. Jak je wydobyć z magazynu, gdy będą potrzebne? Proces pobierania informacji z magazynu pamięci i uświadamiania ich sobie znany jest pod nazwą wydobywania (ang. retrieval). Nieco przypomina otwieranie dokumentu, który został przez ciebie wcześniej zapisany na twardym dysku. Z powrotem masz go na pulpicie i możesz na nim pracować. Nasza zdolność do wydobywania informacji z magazynu pamięci długotrwałej jest kluczowa w codziennym funkcjonowaniu. Żeby wiedzieć, jak coś zrobić: od mycia zębów i czesania, przez dojazd do pracy, po wiedzę, jak robić to, co robisz w pracy, gdy już do niej dojedziesz – musisz umieć wydobywać informacje zapisane w pamięci.

Istnieją trzy sposoby odzyskiwania informacji z magazynu pamięci długotrwałej: odtwarzanie (reprodukcja), rozpoznawanie i ponowne uczenie się. O odtwarzaniu myślimy najczęściej, gdy mówimy o odzyskiwaniu informacji; oznacza ono, że umiemy informację wydobyć bez podpowiedzi. Odtwarzanie (ang. recall) wykorzystujesz, np. pisząc esej na egzaminie. Rozpoznawanie (ang. recognition) to identyfikacja wcześniej zapamiętanej informacji po jej ponownym napotkaniu. Zdolność ta obejmuje proces porównywania. W teście wielokrotnego wyboru właściwą odpowiedź często możesz odnaleźć, właśnie posługując się metodą rozpoznawania. Przykład? Powiedzmy, że wracasz do rodzinnego miasta po 10 latach od ukończenia podstawówki na zjazd absolwentów. Pewnie nie rozpoznasz wszystkich kolegów i koleżanek z klasy, ale wielu przypomnisz sobie, przeglądając album ze zdjęciami.

Trzecim sposobem odzyskiwania informacji jest, zgodnie z nazwą, powtórne uczenie się (ang. relearning). To przyswajanie informacji wcześniej już wyuczonej. Przykład? Katarzyna w szkole średniej uczyła się hiszpańskiego, ale później nie miała okazji, żeby posługiwać się tym językiem. Teraz ma 31 lat i pracodawca zaproponował jej pracę w filii w mieście Meksyk. Żeby się przygotować, poszła na kurs hiszpańskiego w lokalnym ośrodku kultury. Zdziwiła się, jak łatwo idzie jej nauka po 13 latach braku kontaktu z językiem. To właśnie przykład ponownego uczenia się.

Cytowanie i udostępnianie

Chcesz zacytować, udostępnić albo zmodyfikować treść tej książki? Została ona wydana na licencji, Creative Commons Attribution License 4.0 która wymaga od Ciebie uznania autorstwa OpenStax.

Cytowanie i udostępnienia
  • Jeśli rozpowszechniasz tę książkę w formie drukowanej, umieść na każdej jej kartce informację:
    Treści dostępne za darmo na https://openstax.org/books/psychologia-polska/pages/1-wprowadzenie
  • Jeśli rozpowszechniasz całą książkę lub jej fragment w formacie cyfrowym, na każdym widoku strony umieść informację:
    Treści dostępne za darmo nahttps://openstax.org/books/psychologia-polska/pages/1-wprowadzenie
Cytowanie

© 19 lip 2021 OpenStax. Treść książki została wytworzona przez OpenStax na licencji Creative Commons Attribution License 4.0. Nazwa OpenStax, logo OpenStax, okładki OpenStax, nazwa OpenStax CNX oraz OpenStax CNX logo nie podlegają licencji Creative Commons i wykorzystanie ich jest dozwolone wyłącznie na mocy uprzedniego pisemnego upoważnienia przez Rice University.